Ντρέπομαι. Όχι για να σωπάσω, αλλά για να αλλάξω

Ευθύνη ψήφου: Δεν μπορώ πια να κρύβομαι πίσω από τα χρώματα

Για χρόνια έβλεπα την πολιτική σαν εναλλαγή προσώπων και κομμάτων. Όταν απογοητευόμουν από το ένα χρώμα, αναζητούσα ελπίδα στο επόμενο. Άλλοτε ψήφιζα από προσδοκία, άλλοτε από φόβο μήπως έρθει ο χειρότερος, άλλοτε για να τιμωρήσω εκείνον που είχε προηγηθεί. Κάθε φορά έβρισκα έναν λόγο να πιστέψω ότι η δική μου απόφαση ήταν απλώς μία ψήφος μέσα σε εκατομμύρια και ότι, αν τα πράγματα πήγαιναν στραβά, η ευθύνη θα ανήκε πάντα σε κάποιον άλλον.

Σήμερα καταλαβαίνω ότι τα κομματικά χρώματα έγιναν για μένα καταφύγιο. Με βοηθούσαν να βλέπω τον αντίπαλο ψηφοφόρο ως πρόβλημα και τον δικό μου χώρο ως αναγκαίο συμβιβασμό. Συγχωρούσα στους «δικούς μου» όσα κατήγγελλα στους άλλους. Δεχόμουν μια υπόσχεση χωρίς κόστος, μια εξήγηση χωρίς στοιχεία, μια αποτυχία που πάντα έφταιγε ο προηγούμενος. Η ψήφος μου δεν ήταν έγκλημα. Η αδιαφορία μου ανάμεσα σε δύο εκλογές ήταν η μεγαλύτερη παραχώρηση.

Το Σύνταγμα ορίζει την ψήφο ως άμεση, καθολική και μυστική και χαρακτηρίζει την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος υποχρεωτική. Καμία συνταγματική διάταξη, όμως, δεν μπορεί να επιβάλει στον πολίτη να διαβάσει, να θυμηθεί και να ελέγξει. Αυτό είναι το ηθικό μέρος της δημοκρατίας. Και εκεί αισθάνομαι ότι υστέρησα.

Δεν με πρόδωσε μόνο η εξουσία όταν αθέτησε όσα είπε. Πρόδωσα κι εγώ την κρίση μου όταν σταμάτησα να ζητώ λογαριασμό.

Η ψήφος μου είχε συνέπειες, αλλά δεν κυβερνούσα εγώ

Η αυτοκριτική χρειάζεται ακρίβεια, αλλιώς μετατρέπεται σε αυτοτιμωρία. Ο πολίτης επιλέγει αντιπροσώπους. Δεν γράφει νομοσχέδια, δεν υπογράφει συμβάσεις, δεν διορίζει διοικήσεις και δεν διαθέτει τις πληροφορίες που έχει η κυβέρνηση. Η κύρια ευθύνη για μια απόφαση ανήκει σε εκείνους που την εισηγήθηκαν, την ψήφισαν, την εφάρμοσαν και ωφελήθηκαν από αυτή. Το να πω «όλοι φταίμε το ίδιο» θα ήταν ένας ακόμη τρόπος να αθωωθεί εκείνος που είχε περισσότερη δύναμη.

Έχω, όμως, ευθύνη για το κριτήριο με το οποίο έδωσα αυτή τη δύναμη. Για το αν έλεγξα το πρόγραμμα, αν θυμήθηκα την προηγούμενη θητεία, αν αντάλλαξα το κοινό συμφέρον με μια μικρή προσωπική εξυπηρέτηση, αν ανέχθηκα το ψέμα επειδή με βόλευε πολιτικά. Έχω ευθύνη όταν αντιμετωπίζω την πολιτική σαν ποδοσφαιρική ταυτότητα και όχι σαν προσωρινή ανάθεση εξουσίας.

Αυτή η διάκριση με απελευθερώνει χωρίς να με αθωώνει. Δεν χρειάζεται να θεωρώ τον εαυτό μου προδότη για κάθε εργοστάσιο που έκλεισε ή κάθε οικογένεια που δυσκολεύτηκε. Χρειάζεται να αναγνωρίσω τις στιγμές που έπαψα να είμαι πολίτης και έγινα οπαδός. Η ενοχή κοιτά μόνο πίσω. Η ευθύνη κοιτά και την επόμενη απόφαση.

Ο πρωτογενής τομέας δεν είναι νοσταλγία, είναι εθνική αντοχή

Η αγωνία για την ελληνική παραγωγή έχει πραγματική βάση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπολογίζει ότι ο γεωργικός τομέας απασχολεί περίπου 400.000 ανθρώπους, σχεδόν το 10% της συνολικής απασχόλησης, και ότι η χώρα διαθέτει περίπου 600.000 κυρίως μικρές εκμεταλλεύσεις, με μέσο μέγεθος επτά εκτάρια. Πάνω από το 70% της γεωργικής γης αντιμετωπίζει φυσικούς ή ειδικούς περιορισμούς. Η μικρή κλίμακα, το κόστος ενέργειας και εφοδίων, η πρόσβαση στο νερό, η γήρανση και η αδύναμη θέση του παραγωγού στην αλυσίδα τιμών δεν λύνονται με μια φωτογραφία πολιτικού πάνω σε τρακτέρ.

Η Eurostat εκτίμησε ότι η παραγωγικότητα της αγροτικής εργασίας στην Ελλάδα μειώθηκε κατά 8,8% το 2025, ενώ αυξήθηκε στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ένας ετήσιος δείκτης δεν αποδεικνύει μακροχρόνια κατάρρευση, αλλά λειτουργεί ως προειδοποίηση. Όταν ο παραγωγός εγκαταλείπει, δεν χάνεται μόνο ένα εισόδημα. Χάνονται γνώση, τοπική ζωή, δυνατότητα τροφοδοσίας και διαπραγματευτική ισχύς της χώρας σε κάθε κρίση.

Κι εδώ η δική μου ευθύνη δεν εξαντλείται στην κάλπη. Είναι τι αγοράζω, αν ζητώ προέλευση, αν ανέχομαι ελληνοποιήσεις, αν θεωρώ τον αγρότη γραφικό μέχρι να ακριβύνει το τρόφιμο. Η πολιτική οφείλει υποδομές, δίκαιο ανταγωνισμό, νερό, ενέργεια, συνεταιρισμούς που λογοδοτούν και ανανέωση γενεών. Ο πολίτης οφείλει να κρίνει αν αυτά έγιναν και όχι αν το σύνθημα ακούστηκε ωραία.

Η βιομηχανία δεν χωρά ούτε σε μοιρολόι ούτε σε κυβερνητικό πανηγυρισμό

Λέμε συχνά ότι η ελληνική βιομηχανία διαλύθηκε. Η ιστορική αποβιομηχάνιση, η απώλεια παραγωγικών μονάδων και η εξάρτηση από εισαγωγές είναι πραγματικές εμπειρίες πολλών περιοχών. Δεν πρέπει, όμως, να μετατρέψουμε την οργή σε ανακριβή εικόνα ότι σήμερα δεν παράγεται τίποτα. Τον Μάρτιο του 2026 η βιομηχανική παραγωγή στην Ελλάδα ήταν 8,4% υψηλότερη από έναν χρόνο πριν, σύμφωνα με τη Eurostat. Τον Απρίλιο ακολούθησε μηνιαία πτώση 3,5%. Τα δύο στοιχεία μαζί δείχνουν γιατί ο τίμιος απολογισμός χρειάζεται σειρά ετών, κλάδους, εξαγωγές, παραγωγικότητα και πραγματικές θέσεις εργασίας, όχι έναν βολικό μήνα.

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι είδους παραγωγική βάση χτίζουμε. Παράγουμε εξοπλισμό, φάρμακα, τρόφιμα, τεχνολογία και κρίσιμα υλικά ή περιοριζόμαστε στη χαμηλή προστιθέμενη αξία; Υπάρχουν μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις που μπορούν να μεγαλώσουν χωρίς να πνίγονται από ενέργεια, χρηματοδότηση και αστάθεια κανόνων; Συνδέονται τα πανεπιστήμια με την παραγωγή; Μένει η τεχνογνωσία στη χώρα; Μια άνοδος του δείκτη είναι καλή είδηση. Δεν αποτελεί από μόνη της παραγωγική αναγέννηση.

Ντρέπομαι όταν θυμάμαι πόσο εύκολα δεχόμουν είτε το «όλα πάνε καλά» είτε το «δεν έμεινε τίποτα». Και τα δύο με απάλλασσαν από την υποχρέωση να ψάξω. Η πατρίδα δεν χρειάζεται τον πολίτη να απελπίζεται. Χρειάζεται να γνωρίζει πού υπάρχει πρόοδος, πού υπάρχει εξάρτηση και ποιο σχέδιο μπορεί να αντέξει πέρα από έναν εκλογικό κύκλο.

Οι θεσμοί φθείρονται όταν τους θυμόμαστε μόνο εναντίον του αντιπάλου

Δικαιοσύνη, έλεγχος διαφθοράς, ανεξαρτησία των μέσων και θεσμικά αντίβαρα δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο πολίτης μπορεί να μάθει τι συνέβη και να ζητήσει ευθύνη. Η ετήσια Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κράτος Δικαίου εξετάζει ακριβώς αυτούς τους τέσσερις τομείς και απευθύνει συγκεκριμένες συστάσεις στα κράτη. Δεν είναι αλάνθαστη ούτε υπεράνω κριτικής. Είναι, όμως, ένα ακόμη τεκμήριο που πρέπει να διαβάζεται και να συγκρίνεται με τις απαντήσεις των ελληνικών αρχών.

Η δική μου αποτυχία ήταν επιλεκτική. Αν μια καταγγελία αφορούσε το κόμμα που αντιπαθούσα, ζητούσα άμεση κάθαρση. Αν αφορούσε εκείνο που είχα ψηφίσει, περίμενα την τελεσίδικη απόφαση, έβλεπα σκευωρία ή άλλαζα θέμα. Με αυτόν τον τρόπο δεν προστάτευα μια παράταξη. Εκπαίδευα κάθε εξουσία να πιστεύει ότι το δικό της ακροατήριο θα τη συγχωρήσει.

Ο θεσμός δεν αποδεικνύεται ανεξάρτητος επειδή δικαιώνει τη δική μου άποψη. Αποδεικνύεται όταν λειτουργεί με κανόνες, χρόνο και διαφάνεια ακόμη και όταν το αποτέλεσμά του με ενοχλεί. Η ώριμη ψήφος δεν ζητά δικαιοσύνη μόνο για τους άλλους. Ζητά τον ίδιο έλεγχο για όλους.

Όταν η αλήθεια αλλάζει ανάλογα με το χρώμα της κυβέρνησης, ο πολίτης έχει ήδη παραδώσει τον θεσμό στον οπαδισμό.

Η οικογένειά μου δεν πληγώθηκε από μία μόνο κάλπη

Είναι εύκολο να φορτώσω στην πολιτική κάθε προσωπική αποτυχία. Οι κυβερνητικές αποφάσεις επηρεάζουν εργασία, στέγη, παιδεία, υγεία και ασφάλεια. Δεν αποφασίζουν, όμως, πώς μιλάω στον άνθρωπό μου, αν είμαι παρών για το παιδί μου, αν αναλαμβάνω ένα λάθος ή αν ξοδεύω τη ζωή μου μέσα στον θυμό. Αν χρησιμοποιήσω τη χώρα ως εξήγηση για όλα, κινδυνεύω να επαναλάβω στο σπίτι την ίδια άρνηση ευθύνης που καταγγέλλω στην εξουσία.

Το μέλλον του παιδιού μου είναι πράγματι πιο αβέβαιο όταν η εργασία παραμένει επισφαλής, όταν η στέγη γίνεται απρόσιτη και όταν η εκπαίδευση δεν δίνει ισότιμα εργαλεία. Η Ελλάδα είχε το 2025 ποσοστό απασχόλησης 71% στις ηλικίες 20 έως 64, ένα από τα χαμηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ η απόσταση ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες ήταν από τις μεγαλύτερες. Αυτά δεν είναι προσωπική φαντασία. Είναι συνθήκες που περιορίζουν επιλογές.

Παρόλα αυτά, το παιδί μου δεν χρειάζεται έναν πατέρα που δηλώνει προδότης και βυθίζεται στην ενοχή. Χρειάζεται έναν πατέρα που του δείχνει πώς διορθώνεται μια κρίση, πώς ελέγχεται ένας ισχυρισμός, πώς ζητείται συγγνώμη και πώς υπηρετείται κάτι μεγαλύτερο από το προσωπικό συμφέρον. Αυτή είναι η πρώτη πολιτική πράξη που μπορώ να κάνω σήμερα.

Η πατρίδα και η ιστορία δεν είναι ιδιοκτησία κανενός κόμματος

Με πονά η αίσθηση ότι η ιστορική μας ταυτότητα αδυνατίζει. Πρέπει, όμως, να προσέχω τι εννοώ. Η πατρίδα δεν είναι μουσειακό αντικείμενο που μένει αναλλοίωτο, ούτε όπλο για να αποκλείουμε όποιον διαφωνεί. Είναι γλώσσα, μνήμη, τόπος, νόμος, πολιτισμός και κοινή ευθύνη. Ζει όταν τα παιδιά γνωρίζουν την ιστορία χωρίς μύθους, όταν τα μνημεία προστατεύονται, όταν η ελληνική γλώσσα καλλιεργείται και όταν οι πολίτες νιώθουν ότι αξίζει να δημιουργήσουν εδώ.

Για χρόνια άφηνα άλλους να ορίζουν τι σημαίνει πατριωτισμός. Άλλοτε τον μπέρδευα με την κομματική πειθαρχία και άλλοτε τον απέρριπτα επειδή χρησιμοποιήθηκε καταχρηστικά. Σήμερα πιστεύω ότι πατριωτισμός είναι να μη ζητάς εξαίρεση από τον κανόνα, να πληρώνεις δίκαια, να προστατεύεις το κοινό αγαθό, να απαιτείς παραγωγική ανεξαρτησία χωρίς να μισείς άλλους λαούς και να παραδίδεις στο παιδί σου χώρα δικαιότερη από εκείνη που παρέλαβες.

Η ενοχή δεν είναι πολιτικό πρόγραμμα

Η ντροπή μπορεί να είναι αρχή συνείδησης, αλλά είναι κακός μόνιμος σύμβουλος. Αν με πείσει ότι είμαι ανάξιος και ότι όλα έχουν χαθεί, θα με κάνει να αποσυρθώ. Τότε το σύστημα που καταγγέλλω θα συνεχίσει χωρίς καμία αντίσταση. Η δημοκρατία δεν χρειάζεται πολίτες που μισούν τον εαυτό τους. Χρειάζεται πολίτες που θυμούνται, συγκρίνουν και αρνούνται να χαρίσουν ξανά την κρίση τους.

Αλλαγή δεν σημαίνει ότι θα βρω τον επόμενο σωτήρα. Σημαίνει ότι θα ζητώ κοστολογημένο πρόγραμμα, συγκεκριμένο χρόνο, ονόματα υπευθύνων και δημόσια δεδομένα. Ότι θα εξετάζω τον υποψήφιο πριν από το λογότυπο, θα ακούω την καλύτερη εκδοχή του αντίλογου και θα κρίνω την πράξη με το ίδιο μέτρο, είτε κυβερνά ο φίλος είτε ο αντίπαλος. Σημαίνει ότι η συμμετοχή μου δεν τελειώνει όταν κλείσει η κάλπη.

Σημαίνει ακόμη να δημιουργώ γύρω μου εκείνο που ζητώ από τη χώρα: συνέπεια στην εργασία, παρουσία στην οικογένεια, συμμετοχή στη γειτονιά, στήριξη της παραγωγής, αντίσταση στο ρουσφέτι και θάρρος να πω «έκανα λάθος». Καμία προσωπική αρετή δεν υποκαθιστά τη δημόσια πολιτική. Χωρίς προσωπική αρετή, όμως, κάθε καλή πολιτική θα αναζητά πολίτες που να μπορούν να την υπερασπιστούν.

Συμπέρασμα: η ιστορία αλλάζει όταν πρώτα αλλάζουμε εμείς

Δεν ξέρω σήμερα ποια θα είναι η επόμενη σωστή επιλογή. Ξέρω ποια δεν θέλω να επαναλάβω: να ψηφίσω από φόβο, από χρώμα, από συνήθεια, από προσωπική χάρη ή από την ανάγκη να ανήκω σε έναν νικητή. Δεν θέλω να περιμένω έναν αλάνθαστο ηγέτη. Θέλω θεσμούς που περιορίζουν και ελέγχουν κάθε ηγέτη, παραγωγή που δίνει αντοχή στη χώρα και μια κοινωνία που δεν εγκαταλείπει την οικογένεια και τον αδύναμο.

Η δική μας σκέψη είναι ότι η ανάληψη ευθύνης αποτελεί πράξη ελευθερίας μόνο όταν έχει σωστό μέτρο. Ο πολίτης δεν πρέπει να σηκώσει τις αμαρτίες εκείνων που κυβέρνησαν, ούτε να αρνηθεί το δικό του μερίδιο. Πρέπει να ξεχωρίσει τι μπορούσε να γνωρίζει, τι ανέχθηκε, τι δικαιολόγησε και τι μπορεί από σήμερα να αλλάξει. Εκεί τελειώνει η στείρα ενοχή και αρχίζει η δημοκρατική ενηλικίωση.

Η προσωπική ευθύνη αρχίζει όταν κοιτάζουμε τη δική μας διαδρομή χωρίς κομματικό καθρέφτη. Να ελέγξετε τα στοιχεία, να αναζητήσετε τις ευθύνες με βάση τη δύναμη που είχε ο καθένας και να αποφασίσετε ποια επιλογή αντέχει απέναντι στο παιδί σας και στο μέλλον της χώρας.

Η ιστορία γράφεται ξανά. Και αυτή τη φορά, η επιλογή είναι δική μας.