Τα ψεύτικα πρότυπα των social media: μια βιτρίνα που πουλά ανεπάρκεια

Ψεύτικα πρότυπα social media: Δεν βλέπουμε τη ζωή· βλέπουμε την επιλογή που κέρδισε το μοντάζ

Κάθε δημοσίευση είναι επιλογή. Επιλέγεται η στιγμή, το φως, η γωνία, η λεζάντα και συχνά το φίλτρο. Αυτό δεν κάνει κάθε δημιουργό ψεύτη. Κάνει όμως επικίνδυνη την αυθόρμητη σύγκριση: ο θεατής βάζει απέναντι σε μια επαγγελματικά επιμελημένη εικόνα το δικό του σώμα το πρωί, το δικό του άγχος και το δικό του σπίτι στο τέλος μιας δύσκολης ημέρας.

Η Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, στην ανασκόπηση του 2024 για την υγεία των εφήβων, καταγράφει τη σύνδεση της κοινωνικής σύγκρισης και της προβληματικής χρήσης με χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και δυσαρέσκεια για το σώμα. Τονίζει όμως ότι η αιτιότητα είναι σύνθετη: οι ήδη ευάλωτοι νέοι μπορεί και να αναζητούν περισσότερο τέτοιο περιεχόμενο. Η ακρίβεια δεν αποδυναμώνει την προειδοποίηση· μας λέει πού χρειάζεται στήριξη αντί για πανικό.

Συγκρίνουμε τα παρασκήνια της ζωής μας με το διαφημιστικό τρέιλερ της ζωής κάποιου άλλου.

Η “αυθεντική στιγμή” είναι συχνά εμπορικό προϊόν

Σε συντονισμένο έλεγχο 576 influencers από αρχές προστασίας καταναλωτή 22 κρατών-μελών, το 97% δημοσίευε περιεχόμενο εμπορικού χαρακτήρα. Μόνο το 20% το δήλωνε συστηματικά. Το 62% των λογαριασμών επισημάνθηκε για περαιτέρω διερεύνηση. Δεν σημαίνει ότι όλοι παρανόμησαν. Σημαίνει ότι η γραμμή ανάμεσα στην προσωπική εξομολόγηση και στη διαφήμιση έχει γίνει συστηματικά θολή.

Όταν ένα προϊόν εμφανίζεται μέσα σε μια ιστορία αυτοπεποίθησης, υγείας ή οικογενειακής ευτυχίας, δεν πουλιέται μόνο το αντικείμενο. Πουλιέται η υπόσχεση ότι η αγορά θα μας φέρει πιο κοντά στην επιμελημένη ζωή της οθόνης. Η απόκρυψη της εμπορικής σχέσης στερεί από τον θεατή τη βασική πληροφορία που χρειάζεται για να κρίνει.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην ομορφιά

Το ιδανικό σώμα είναι μόνο μία βιτρίνα. Υπάρχει το ιδανικό ζευγάρι, η μητρότητα χωρίς εξάντληση, το σπίτι που είναι πάντα τέλειο, η επιχειρηματικότητα χωρίς χρέος και το ταξίδι χωρίς εργασία. Η αποτυχία, η φροντίδα ενός ηλικιωμένου, η μοναξιά και η οικονομική αγωνία είναι λιγότερο “ελκυστικές” για τον αλγόριθμο, άρα εξαφανίζονται από τη συλλογική εικόνα της κανονικότητας.

Αυτό το κενό μπορεί να κάνει τον νέο να πιστεύει ότι όλοι οι άλλοι προχωρούν ενώ εκείνος μένει πίσω. Τα social media μπορούν ταυτόχρονα να δώσουν κοινότητα, έκφραση και γνώση. Η απάντηση δεν είναι να αρνηθούμε αυτά τα οφέλη, αλλά να κάνουμε ορατούς τους μηχανισμούς επιλογής, πληρωμής και ενίσχυσης που κρύβονται πίσω από τη ροή.

Αντίδοτο είναι η παιδεία της εικόνας

Το παιδί χρειάζεται να μάθει να ρωτά: τι λείπει από το κάδρο; έχει χρησιμοποιηθεί επεξεργασία; ποιος πληρώνει; τι μου ζητά να νιώσω και τι να αγοράσω; Αυτές οι ερωτήσεις πρέπει να μπουν στο σχολείο και στο σπίτι χωρίς ειρωνεία για τον κόσμο των νέων. Ο γονιός που απαξιώνει τα πάντα χάνει τη συζήτηση πριν αρχίσει.

Οι πλατφόρμες και οι δημιουργοί έχουν επίσης ευθύνη. Καθαρή σήμανση διαφήμισης, περιορισμός επιθετικής στόχευσης ανηλίκων, διαφάνεια για επεξεργασμένες εικόνες και πρόσβαση ερευνητών στα συστήματα συστάσεων. Δεν χρειάζεται να καταργήσουμε τη βιτρίνα. Χρειάζεται να πάψει να παρουσιάζεται ως καθρέφτης.

Το επιχειρηματικό μοντέλο χρειάζεται να νιώθουμε ανεπαρκείς

Η πλατφόρμα δεν κερδίζει μόνο όταν βλέπουμε. Κερδίζει όταν συγκρίνουμε, ζηλεύουμε, αγχωνόμαστε και επιστρέφουμε. Το φίλτρο ομορφιάς, το τέλειο σπίτι και η αδιάκοπη επιτυχία δημιουργούν μια απόσταση ανάμεσα στη συνηθισμένη ζωή και στην εικόνα που προβάλλεται. Μέσα σε αυτή την απόσταση χωρούν προϊόντα, προγράμματα, επεμβάσεις και συνδρομές που υπόσχονται να μας κάνουν αρκετούς.

Η διαφήμιση συχνά εμφανίζεται ως προσωπική εξομολόγηση. Ο ακόλουθος δεν γνωρίζει πάντοτε αν μια σύσταση πληρώθηκε, αν ο δημιουργός παίρνει προμήθεια ή αν το αποτέλεσμα προέκυψε από φίλτρο και επεξεργασία. Η υποχρεωτική καθαρή σήμανση, η διαφάνεια των εμπορικών σχέσεων και ο περιορισμός επιθετικών φίλτρων προς ανηλίκους δεν είναι λογοκρισία. Είναι στοιχειώδης προστασία του καταναλωτή.

Συμπέρασμα: να ξαναμάθουμε να βλέπουμε πριν πιστέψουμε

Το σχολείο και η οικογένεια χρειάζονται οπτικό γραμματισμό: πώς κατασκευάζεται μια εικόνα, πώς λειτουργεί η χορηγία, τι επιλέγει ο αλγόριθμος και τι μένει έξω από το κάδρο. Οι πλατφόρμες πρέπει να επιτρέπουν πραγματικό έλεγχο των προτάσεων, να προστατεύουν τους ανηλίκους και να δίνουν πρόσβαση σε ερευνητές για τις επιπτώσεις των συστημάτων τους.

Η λύση δεν είναι να μισήσουμε κάθε δημιουργό ούτε να ζητήσουμε από έναν έφηβο να νικήσει μόνος του μια βιομηχανία σχεδιασμένη να κρατά την προσοχή του. Είναι να αποκαταστήσουμε την αλήθεια της καθημερινής ζωής: το σώμα που αλλάζει, την εργασία που κουράζει, την επιτυχία που έχει κόστος και τη χαρά που δεν χρειάζεται κοινό. Το πραγματικό πρότυπο δεν απαιτεί να ντρέπεσαι για να το ακολουθήσεις.

Όταν η ανασφάλεια γίνεται έσοδο, η αυτοεκτίμηση γίνεται πράξη αντίστασης.