Πλάτων: ο Έλληνας που αποκάλυψε το σπήλαιο της πλάνης και ζήτησε εξουσία με γνώση και αρετή

Ο αριστοκράτης που είδε τα πολιτεύματα να καταρρέουν

Ο Πλάτων γεννήθηκε πιθανότατα το 428 ή 427 π.Χ. σε εύπορη και πολιτικά συνδεδεμένη αθηναϊκή οικογένεια. Η ακριβής χρονολογία, όπως και αρκετές λεπτομέρειες της νεότητάς του, δεν είναι βέβαιες. Η παράδοση λέει ότι το αρχικό του όνομα ήταν Αριστοκλής και ότι «Πλάτων» ήταν προσωνύμιο που σχετιζόταν με το πλάτος του σώματος ή του μετώπου του. Δεν διαθέτουμε ασφαλές σύγχρονο τεκμήριο που να λύνει το ζήτημα.

Η Αθήνα της νεότητάς του είχε εξαντληθεί από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι Τριάκοντα Τύραννοι, ανάμεσά τους συγγενείς του Πλάτωνα, κυβέρνησαν με βία μετά την ήττα. Η δημοκρατία αποκαταστάθηκε, αλλά το 399 π.Χ. καταδίκασε τον Σωκράτη. Ο Πλάτων είχε λόγο να δυσπιστεί ταυτόχρονα προς την ολιγαρχική αυθαιρεσία και προς τη συλλογική απόφαση όταν αυτή υποτάσσεται στον φόβο, στη ρητορεία και στην εκδίκηση.

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε έγινε μαθητής του Σωκράτη ούτε αν κάθε σωκρατικός διάλογος αποδίδει τον ιστορικό άνθρωπο. Στα κείμενα, ο Σωκράτης είναι συχνά ο κεντρικός ομιλητής, αλλά οι μελετητές διαφωνούν για το πού τελειώνει η φωνή του δασκάλου και πού αρχίζει η ώριμη σκέψη του μαθητή. Το βέβαιο είναι ότι ο θάνατος του Σωκράτη έγινε το ηθικό σεισμικό ρήγμα ολόκληρου του πλατωνικού έργου.

Το σπήλαιο: η πιο επικίνδυνη εικόνα για κάθε μηχανισμό χειραγώγησης

Στο έβδομο βιβλίο της «Πολιτείας», άνθρωποι είναι δεμένοι μέσα σε σπήλαιο και βλέπουν μόνο σκιές πάνω σε έναν τοίχο. Επειδή δεν έχουν γνωρίσει άλλη πραγματικότητα, τις παίρνουν για το ίδιο το αληθινό. Όταν ένας ελευθερώνεται, το φως τον πονά, η έξοδος απαιτεί προσπάθεια και η νέα όραση δεν γίνεται αμέσως αποδεκτή. Αν επιστρέψει για να μιλήσει στους άλλους, κινδυνεύει να γελοιοποιηθεί ή να θανατωθεί.

Η αλληγορία δεν είναι απόδειξη ότι ο Πλάτων γνώριζε τηλεοράσεις, αλγόριθμους ή σύγχρονες μυστικές οργανώσεις. Είναι φιλοσοφική διερεύνηση της παιδείας, της γνώσης και της πολιτικής ευθύνης. Σήμερα αποκτά τρομακτική επικαιρότητα επειδή ο πολίτης δεν βλέπει μόνο μία σκιά αλλά ατελείωτες, προσαρμοσμένες στις επιθυμίες του. Το ψεύδος δεν επιβάλλεται πάντα με λογοκρισία· συχνά προσφέρεται ως θέαμα που ο ίδιος επιλέγει ξανά και ξανά.

Για τον Πλάτωνα, παιδεία δεν είναι να γεμίσεις έναν άδειο νου με πληροφορίες. Είναι να στρέψεις ολόκληρη την ψυχή προς εκείνο που αξίζει να γνωρίζει. Αυτή η στροφή είναι επίπονη, επειδή απαιτεί να εγκαταλείψουμε βολικές βεβαιότητες, την επιδοκιμασία της ομάδας και την ηδονή της άμεσης αντίδρασης. Η ελευθερία αρχίζει όταν ο άνθρωπος μπορεί να υποψιαστεί ότι αυτό που όλοι χειροκροτούν ίσως είναι μόνο μια σκιά.

Ο δεσμώτης δεν ελευθερώνεται επειδή άλλαξε οθόνη. Ελευθερώνεται όταν μαθαίνει να ελέγχει αυτό που βλέπει.

Ιδέες, ψυχή, έρωτας και αρετή: η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής

Η θεωρία των Ιδεών ή Μορφών υποστηρίζει, σε γενικές γραμμές, ότι τα επιμέρους πράγματα που αντιλαμβανόμαστε είναι μεταβλητά και ατελή, ενώ η γνώση αναζητά σταθερές πραγματικότητες όπως το δίκαιο, το ωραίο και το ίσο. Η θεωρία δεν παρουσιάζεται παντού με τον ίδιο τρόπο και ο ίδιος ο διάλογος «Παρμενίδης» θέτει σκληρές ενστάσεις. Γι’ αυτό ο Πλάτων δεν πρέπει να μετατρέπεται σε σχολικό κατάλογο δογμάτων. Τα έργα του είναι διάλογοι που μας αναγκάζουν να σκεφτούμε.

Στην «Πολιτεία», η ψυχή περιγράφεται με λογιστικό, θυμοειδές και επιθυμητικό μέρος. Δίκαιος δεν είναι εκείνος που απλώς φοβάται την ποινή, αλλά ο άνθρωπος στον οποίο η λογική κυβερνά, το θάρρος υπηρετεί το αγαθό και οι επιθυμίες έχουν μέτρο. Η πολιτική κρίση αρχίζει μέσα στον άνθρωπο: μια πόλη γεμάτη πολίτες χωρίς αυτοκυριαρχία θα αναζητά διαρκώς ισχυρούς που της υπόσχονται να ικανοποιήσουν κάθε πάθος.

Στο «Συμπόσιο» και στον «Φαίδρο» ο έρωτας γίνεται κίνηση από την επιθυμία ενός ωραίου σώματος προς την αναγνώριση της ομορφιάς στην ψυχή, στους νόμους, στη γνώση και τελικά στο ίδιο το Ωραίο. Δεν πρόκειται για περιφρόνηση του σώματος, αλλά για άρνηση να εξαντληθεί ο άνθρωπος στην κατανάλωση του άλλου. Σε μια εποχή όπου η εικόνα μετατρέπεται σε εμπόρευμα και η σχέση σε γρήγορη επιβεβαίωση, η πλατωνική κλίμακα ζητά ευθύνη και πνευματική άνοδο.

Ο μύθος του Ηρός στο τέλος της «Πολιτείας» περιγράφει ψυχές που επιλέγουν νέες ζωές και καλούνται να αναλάβουν την ευθύνη της επιλογής τους. Είναι φιλοσοφικός και εσχατολογικός μύθος, όχι ιστορική αναφορά ούτε επιστημονική απόδειξη μετενσάρκωσης. Η δύναμή του βρίσκεται στην ιδέα ότι η άγνοια και η αχόρταγη επιθυμία μπορούν να κάνουν τον άνθρωπο συνένοχο στη μοίρα που αργότερα καταγγέλλει.

Η Ακαδημία και το πείραμα να μορφωθεί η εξουσία

Περίπου το 387 π.Χ. ο Πλάτων ίδρυσε την Ακαδημία σε χώρο έξω από τα τείχη της Αθήνας, κοντά στο ιερό άλσος του Ακαδήμου. Δεν ήταν πανεπιστήμιο με τη σύγχρονη διοικητική έννοια, αλλά κοινότητα διδασκαλίας και έρευνας στη φιλοσοφία, στα μαθηματικά, στην πολιτική και στις επιστήμες. Από εκεί πέρασε ο Αριστοτέλης, ο οποίος έμεινε περίπου είκοσι χρόνια πριν ακολουθήσει δική του πορεία.

Η περίφημη επιγραφή «μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω» στην είσοδο της Ακαδημίας είναι πολύ μεταγενέστερη παράδοση και δεν τεκμηριώνεται από σύγχρονη αρχαία μαρτυρία. Η σημασία των μαθηματικών στο πλατωνικό πρόγραμμα είναι πραγματική, αλλά δεν χρειάζεται μια αμφίβολη πινακίδα για να αποδειχθεί. Η ιστορική σοβαρότητα δεν μικραίνει το θαύμα· το προστατεύει από τη φθηνή μυθοποίηση.

Οι επανειλημμένες επισκέψεις του Πλάτωνα στις Συρακούσες συνδέθηκαν με την ελπίδα να επηρεάσει την εξουσία του Διονυσίου Β΄ μέσω του Δίωνα. Το εγχείρημα κατέληξε σε αποτυχία, σύγκρουση και περιορισμό της ελευθερίας του. Η αφήγηση ότι στην πρώτη επίσκεψη πουλήθηκε ως δούλος και εξαγοράστηκε από φίλο προέρχεται από μεταγενέστερες βιογραφικές παραδόσεις και οι λεπτομέρειες δεν είναι ασφαλείς. Το βέβαιο δίδαγμα είναι ότι ο φιλόσοφος δεν κατάφερε να μεταμορφώσει την τυραννία μόνο με πρόσβαση στον τύραννο.

Ο φιλόσοφος-βασιλιάς, η δημοκρατία και η σκοτεινή πιθανότητα

Ο Πλάτων υποστήριξε ότι οι πόλεις δεν θα απαλλαγούν από τα δεινά τους αν οι φιλόσοφοι δεν κυβερνήσουν ή οι κυβερνήτες δεν φιλοσοφήσουν πραγματικά. Δεν εννοούσε τον διανοούμενο που αυτοανακηρύσσεται ανώτερος ούτε τον τεχνοκράτη που περιφρονεί τον άνθρωπο. Εννοούσε εκείνον που έχει εκπαιδευτεί να γνωρίζει το αγαθό, να ελέγχει τις επιθυμίες του και να αναλαμβάνει την εξουσία ως βάρος, όχι ως λάφυρο.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται και ο μεγάλος κίνδυνος της πλατωνικής πολιτικής: ποιος πιστοποιεί ότι κάποιος γνωρίζει το αγαθό; Πώς εμποδίζεται η τάξη των «γνωστών» να γίνει κλειστή εξουσία χωρίς έλεγχο; Η νεότερη πολιτική σκέψη έχει δικαιολογημένα ασκήσει κριτική στον αυστηρό έλεγχο της ποίησης, στην ιεραρχική οργάνωση και στην καχυποψία του Πλάτωνα προς τη δημοκρατία. Η αξία του δεν απαιτεί να αγιοποιήσουμε κάθε πρόταση. Απαιτεί να αναμετρηθούμε με τα ισχυρότερα ερωτήματά του.

Στη σημερινή Ελλάδα, αναξιοκρατία είναι να αναθέτεις την ευθύνη όχι στον άριστο ως ηθικά και γνωστικά κατάλληλο, αλλά στον πιστό αυλικό. Ανηθικότητα είναι να βαφτίζεις επιτυχία την επικοινωνία και να κρύβεις το κόστος στον αδύναμο. Πλατωνική αφύπνιση δεν είναι να πιστεύεις κάθε θεωρία που επιβεβαιώνει την οργή σου. Είναι να βγεις από τη σπηλιά και της εξουσίας και της δικής σου προκατάληψης, ζητώντας ορισμούς, αποδείξεις και συνέπεια.

Ατλαντίδα, μυστικά και αποφθέγματα που ο Πλάτων δεν είπε

Η Ατλαντίδα εμφανίζεται στους διαλόγους «Τίμαιος» και «Κριτίας» ως ισχυρό νησιωτικό κράτος που συγκρούστηκε με μια αρχαία Αθήνα και βυθίστηκε. Δεν υπάρχει ανεξάρτητη αρχαία πηγή που να επιβεβαιώνει το γεγονός όπως το αφηγείται ο Πλάτων. Η κυρίαρχη επιστημονική ανάγνωση τη θεωρεί φιλοσοφικό μύθο ή πολιτική αφήγηση. Οι συνδέσεις με εξωγήινους, υπερτεχνολογία ή σύγχρονες μυστικές εταιρείες είναι νεότερες θεωρίες χωρίς ιστορική τεκμηρίωση.

Η φράση «οι σοφοί μιλούν επειδή έχουν κάτι να πουν, οι ανόητοι επειδή πρέπει να πουν κάτι» κυκλοφορεί με το όνομά του, αλλά δεν βρίσκεται στα έργα του. Το ίδιο συμβαίνει με πολλές κάρτες αποφθεγμάτων. Ασφαλέστερο είναι να παραπέμπουμε στο συγκεκριμένο έργο και να δηλώνουμε όταν αποδίδουμε το νόημα αντί να προσποιούμαστε αυτολεξεί λόγια. Η αλήθεια δεν χρειάζεται διάσημη υπογραφή για να γίνει ελκυστική.

Ο Πλάτων πέθανε περίπου το 348 ή 347 π.Χ. Η παράδοση προσφέρει διαφορετικές σκηνές, από ήρεμο θάνατο μέχρι παρουσία σε γαμήλιο συμπόσιο. Καμία δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως βέβαιο τελευταίο στιγμιότυπο. Το ασφαλές αποτύπωμα είναι τα γραπτά και η Ακαδημία: ένας θεσμός σκέψης που ξεπέρασε τη βιολογική ζωή του ιδρυτή του.

Τι θα ρωτούσε τη σημερινή Ελλάδα

Δεν μπορούμε να βάλουμε στον Πλάτωνα σύγχρονες κομματικές θέσεις. Μπορούμε όμως να αφήσουμε τη μέθοδό του να μας ανακρίνει. Όταν ένα πρόσωπο προβάλλεται ως σωτήρας, ποια είναι η γνώση του, ποια η αρετή του και ποιος ελέγχει τις επιθυμίες του; Όταν ένα πλήθος οργίζεται, γνωρίζει ή απλώς επαναλαμβάνει; Όταν η εκπαίδευση μετρά τίτλους, στρέφει πράγματι την ψυχή προς την αλήθεια ή παράγει ικανότερους υπηρέτες της ίδιας σπηλιάς;

Η ελληνική παράδοση δεν μας καλεί να καμαρώνουμε επειδή ο Πλάτων γεννήθηκε εδώ. Μας καλεί να αντέξουμε τη δοκιμασία του. Η πίστη, η ηθική και η φιλοσοφία αδειάζουν όταν γίνονται σήματα ταυτότητας χωρίς πράξη. Γνώση χωρίς αρετή μπορεί να υπηρετήσει την πιο αποτελεσματική αδικία· αρετή χωρίς έλεγχο της αλήθειας μπορεί να γίνει φανατισμός.

Ο άνθρωπος που βγαίνει στο φως δεν αποκτά δικαίωμα να περιφρονεί όσους έμειναν πίσω. Αποκτά καθήκον να επιστρέψει, να εξηγήσει, να δεχθεί τον έλεγχο και να μη γίνει ο ίδιος κατασκευαστής σκιών. Θα χρησιμοποιήσουμε λοιπόν τον Πλάτωνα ως διακοσμητικό πρόγονο ή ως ζωντανή απαίτηση να κυβερνά πρώτα ο νους τα πάθη και ύστερα η εξουσία την πόλη; Τα δικά σας συμπεράσματα.