Αριστοτέλης: ο Έλληνας που οργάνωσε τη γνώση και έβαλε την αρετή μέσα στην πράξη

Αριστοτέλης: Από τα Στάγειρα στην Ακαδημία και στο Λύκειο

Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.Χ. στα Στάγειρα. Ο πατέρας του Νικόμαχος συνδεόταν με την ιατρική αυλή της Μακεδονίας. Περίπου δεκαεπτά ετών πήγε στην Αθήνα και έμεινε στην Ακαδημία του Πλάτωνα επί δύο δεκαετίες. Μετά τον θάνατο του Πλάτωνα ταξίδεψε, εργάστηκε στην Άσσο και στη Λέσβο και κλήθηκε στη Μακεδονία για την εκπαίδευση του Αλεξάνδρου.

Η ακριβής έκταση της επίδρασής του στον μελλοντικό κατακτητή δεν τεκμηριώνεται όσο συχνά παρουσιάζεται. Το βέβαιο είναι ότι υπήρξε δάσκαλός του. Όταν επέστρεψε στην Αθήνα ίδρυσε το Λύκειο, κοινότητα έρευνας και διδασκαλίας όπου συλλέγονταν πολιτεύματα, γίνονταν παρατηρήσεις και η γνώση οργανωνόταν συστηματικά.

Μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου ενισχύθηκε το αντιμακεδονικό κλίμα. Ο Αριστοτέλης έφυγε για τη Χαλκίδα, όπου πέθανε το 322 π.Χ. Η μεταγενέστερη φράση ότι δεν ήθελε η Αθήνα να αμαρτήσει δεύτερη φορά κατά της φιλοσοφίας είναι παράδοση, όχι ασφαλής αυτολεξεί μαρτυρία.

Η αρετή δεν χαρίζεται, ασκείται

Στα Ηθικά Νικομάχεια, η ευδαιμονία δεν είναι στιγμιαία ευχαρίστηση ούτε πλούτος. Είναι ενεργός βίος σύμφωνα με την αρετή. Η ηθική αρετή καλλιεργείται με πράξεις και συνήθειες, ενώ η φρόνηση βοηθά τον άνθρωπο να κρίνει τι απαιτεί η συγκεκριμένη περίσταση. Η περίφημη μεσότητα δεν σημαίνει χλιαρότητα· το θάρρος, για παράδειγμα, βρίσκεται ανάμεσα στη δειλία και στην απερισκεψία.

Η δημοφιλής φράση «είμαστε αυτό που επανειλημμένα κάνουμε» δεν είναι αυτούσιο απόφθεγμα του Αριστοτέλη. Είναι νεότερη διατύπωση που αποδίδεται στον Will Durant, εμπνευσμένη από την αριστοτελική σκέψη. Το πραγματικό επιχείρημα παραμένει ισχυρότερο από το σύνθημα: γινόμαστε δίκαιοι πράττοντας δίκαια.

Απέναντι σε μια εποχή που συχνά ζητά πρότυπα χωρίς άσκηση, ο Αριστοτέλης θυμίζει ότι ο χαρακτήρας δεν είναι ανάρτηση. Είναι η μικρή απόφαση που επαναλαμβάνεται όταν κανείς δεν κοιτάζει.

Η αρετή δεν είναι δήλωση ταυτότητας. Είναι σταθερός τρόπος πράξης που δοκιμάζεται στην πραγματική ζωή.

Ο άνθρωπος που ταξινόμησε τον κόσμο και τα όριά του

Η λογική του κυριάρχησε επί αιώνες. Έγραψε για βιολογία, φυσική, μεταφυσική, ποίηση, ρητορική και πολιτική. Παρατήρησε ζώα, συνέκρινε πολιτεύματα και αναζήτησε αιτίες. Πολλές επιστημονικές θέσεις του διαψεύστηκαν αργότερα. Η αξία του δεν βρίσκεται στην αλάθητη αυθεντία, αλλά στη φιλοδοξία να συνδεθούν δεδομένα, έννοιες και επιχειρήματα.

Υπήρχαν και βαριά όρια. Υπερασπίστηκε ιεραρχίες, διατύπωσε θεωρίες περί φυσικής δουλείας και περιέγραψε τις γυναίκες μέσα από αντιλήψεις που σήμερα απορρίπτονται. Η ιστορική τιμή δεν απαιτεί αγιογραφία. Απαιτεί να βλέπουμε συγχρόνως το μέγεθος της συμβολής και τις προκαταλήψεις της εποχής και του ίδιου.

Ακριβώς αυτή η κριτική στάση χωρίζει τη γνώση από τη λατρεία. Ο Σωκράτης έδειξε την αξία της εξέτασης· ο Αριστοτέλης οικοδόμησε εργαλεία για να προχωρήσει η εξέταση σε πολλούς κλάδους.

Τι θα απαιτούσε από τη σημερινή Ελλάδα

Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι θα έλεγε για σύγχρονα κόμματα ή πρόσωπα. Μπορούμε όμως να εφαρμόσουμε τις αρχές του. Θα ρωτούσε ποιος είναι ο σκοπός της πόλης, αν οι θεσμοί καλλιεργούν πολίτες ικανούς να κρίνουν και αν οι τιμές αποδίδονται στην αρετή ή στη δύναμη, στη γνωριμία και στην εικόνα.

Σε μια κοινωνία αναξιοκρατίας, η αριστοτελική απάντηση δεν θα ήταν ακόμη ένα θυμωμένο σύνθημα. Θα ήταν παιδεία χαρακτήρα, κανόνες που επαναλαμβάνονται, απόδειξη πριν από ισχυρισμό και συμμετοχή στην κοινή ζωή. Θα δεχτούμε να κληρονομούμε το όνομα του Αριστοτέλη χωρίς την πειθαρχία της σκέψης του; Τα δικά σας συμπεράσματα.