Όμηρος: ο ποιητής που έδωσε στην Ελλάδα μνήμη και στον κόσμο δύο αθάνατα έπη

Ομηρος βιογραφία: Τι γνωρίζουμε, τι υποθέτουμε και τι ανήκει στον θρύλο

Οι περισσότεροι μελετητές τοποθετούν τη διαμόρφωση των ομηρικών επών στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ., ύστερα από μακρά προφορική μετάδοση. Η γλώσσα τους είναι ποιητικό κράμα με ισχυρή ιωνική βάση και παλαιότερα στοιχεία. Οι επαναλαμβανόμενες φράσεις, οι τυπικές σκηνές και ο δακτυλικός εξάμετρος βοήθησαν γενιές αοιδών να συγκρατούν και να αναδημιουργούν τεράστιες αφηγήσεις μπροστά σε ακροατήριο.

Ιστορικό τεκμήριο είναι η ύπαρξη των δύο ποιημάτων και η πολύ πρώιμη παρουσία τους στην ελληνική παιδεία. Επιστημονική εκτίμηση είναι ότι βασίστηκαν σε παλαιότερες προφορικές παραδόσεις και πήραν τη μορφή που γνωρίζουμε μέσα από σύνθετη μετάδοση και επεξεργασία. Παράδοση είναι η εικόνα του τυφλού ποιητή. Θρύλος είναι πολλές από τις λεπτομέρειες για την καταγωγή, τα ταξίδια και τον θάνατό του.

Το Ομηρικό ζήτημα παραμένει ανοιχτό: ήταν ένας ποιητής ο δημιουργός και των δύο επών, δύο διαφορετικοί δημιουργοί ή μια παράδοση που αποκρυσταλλώθηκε γύρω από το όνομα Όμηρος; Η αβεβαιότητα δεν μειώνει το έργο. Μας υποχρεώνει να ξεχωρίζουμε την ευλάβεια προς την κληρονομιά από την κατασκευή μιας βιογραφίας που οι πηγές δεν μπορούν να στηρίξουν.

Όσο λιγότερα γνωρίζουμε για το πρόσωπο, τόσο καθαρότερα βλέπουμε το μέγεθος της μνήμης που συγκέντρωσε το έργο.

Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δεν υμνούν απλώς τον ηρωισμό

Η Ιλιάδα εκτυλίσσεται σε ένα μικρό μέρος του δέκατου έτους του Τρωικού Πολέμου. Κέντρο της δεν είναι η άλωση της Τροίας, αλλά η οργή του Αχιλλέα και οι συνέπειές της. Η δόξα συνυπάρχει με το πένθος, η πολεμική αρετή με την ύβρη και ο θρίαμβος με τη γνώση ότι κάθε νικητής παραμένει θνητός. Η συνάντηση του Πριάμου με τον Αχιλλέα σπάει για λίγο τη λογική του εχθρού και θυμίζει ότι ο πόνος του πατέρα δεν έχει στρατόπεδο.

Η Οδύσσεια μεταφέρει το βάρος από το πεδίο της μάχης στον αγώνα της επιστροφής. Ο Οδυσσέας επιβιώνει όχι μόνο με δύναμη αλλά με νου, υπομονή, μεταμφίεση και αυτοέλεγχο. Η Πηνελόπη δεν είναι παθητικό σύμβολο αναμονής. Αντιστέκεται με δική της ευφυΐα. Ο Τηλέμαχος μεγαλώνει αναζητώντας πατέρα, ταυτότητα και θέση μέσα σε ένα σπίτι που άλλοι καταναλώνουν.

Τα έπη δεν είναι ιστορικά πρακτικά του Τρωικού Πολέμου. Διατηρούν μνήμες, υλικά και κοινωνικές εικόνες διαφορετικών εποχών, αναμεμειγμένες με μύθο και ποιητική δημιουργία. Η αρχαιολογία επιβεβαιώνει ότι η Τροία ήταν πραγματικός τόπος με διαδοχικές καταστροφές. Δεν αποδεικνύει ότι τα γεγονότα συνέβησαν ακριβώς όπως τα αφηγείται η ποίηση.

Πώς δύο προφορικά έπη έγιναν παγκόσμια γλώσσα

Κάθε έπος χωρίστηκε αργότερα σε 24 ραψωδίες. Η Ιλιάδα αριθμεί περίπου 15.700 στίχους και η Οδύσσεια περίπου 12.100. Η έκταση δεν είναι το εντυπωσιακότερο στοιχείο. Εντυπωσιακή είναι η αρχιτεκτονική τους: ιστορίες μέσα σε ιστορίες, επιστροφές στον χρόνο, αναγνωρίσεις, παρομοιώσεις και χαρακτήρες που αλλάζουν καθώς δοκιμάζονται.

Στην αρχαιότητα τα ομηρικά έπη έγιναν βασικό υλικό παιδείας. Από αυτά οι μαθητές μάθαιναν γλώσσα, θεούς, πρότυπα συμπεριφοράς και κοινή μνήμη, αλλά και συγκρούονταν με δύσκολα ηθικά ερωτήματα. Η επιρροή πέρασε στη ρωμαϊκή ποίηση, στη βυζαντινή λόγια παράδοση, στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, στο θέατρο, στη ζωγραφική και στον κινηματογράφο. Κάθε εποχή ξαναδιαβάζει τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα σύμφωνα με τους δικούς της φόβους.

Ο Πυθαγόρας πίσω από το θεώρημα και τους θρύλους μας ζητά την ίδια πειθαρχία ανάμεσα στο τεκμήριο και την παράδοση. Ο Οδυσσέας Ελύτης που έκανε το Αιγαίο γλώσσα ελευθερίας δείχνει ότι η ελληνική ποίηση συνέχισε να μεταμορφώνει το φως, τη μνήμη και την πατρίδα χωρίς να αντιγράφει το παρελθόν.

Η σημερινή Ελλάδα απέναντι στη μνήμη της

Η Ελλάδα συχνά επικαλείται τον Όμηρο σαν σφραγίδα μεγαλείου, αλλά το βαθύτερο μάθημα των επών είναι πιο απαιτητικό. Ο Αχιλλέας πληρώνει την οργή του. Ο Αγαμέμνονας πληρώνει την αλαζονεία της εξουσίας. Ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει επειδή κάποιος του χαρίζει τον δρόμο. Επιστρέφει επειδή αντέχει να μαθαίνει, να χάνει και να ξανασηκώνεται.

Μια χώρα δεν τιμά τον πολιτισμό της μόνο με επετείους και ονόματα δρόμων. Τον τιμά όταν διδάσκει τα κείμενα ως ζωντανές συγκρούσεις και όχι ως αποστήθιση, όταν προστατεύει τη γλώσσα χωρίς να τη φυλακίζει και όταν δίνει στους νέους πρόσβαση στα πρωτότυπα, στις καλές μεταφράσεις και στην ελεύθερη ερμηνεία. Η παράδοση αντέχει όταν γεννά νέα σκέψη.

Μπορούμε να διαβάσουμε ξανά τον Όμηρο όχι για να αποδείξουμε ότι κάποτε ήμασταν μεγάλοι, αλλά για να αναλάβουμε την ευθύνη του ανθρώπου που θέλουμε να γίνουμε; Τα δικά σας συμπεράσματα.