Θεμιστοκλής: εγκατέλειψε την Αθήνα, παγίδευσε τον Ξέρξη και έσωσε την Ελλάδα στη Σαλαμίνα

Ο άνθρωπος που δεν άφηνε τον Μαραθώνα να τον κοιμηθεί

Ο Θεμιστοκλής γεννήθηκε περίπου το 524 π.Χ. σε οικογένεια χωρίς το κύρος των μεγάλων αθηναϊκών γενών. Ο Πλούταρχος διασώζει διαφορετικές εκδοχές για τη μητέρα του, θρακική ή καρική, και τον παρουσιάζει ως παιδί ορμητικό, φιλόδοξο και προσανατολισμένο στην πράξη. Η κοινωνική του αφετηρία δεν του χάριζε εξουσία. Τον ανάγκαζε να την κερδίσει με πολιτικό ένστικτο.

Μετά τη νίκη του Μαραθώνα, όταν πολλοί Αθηναίοι πίστεψαν ότι ο περσικός κίνδυνος είχε τελειώσει, ο Θεμιστοκλής έβλεπε την αρχή μιας μεγαλύτερης σύγκρουσης. Ο Πλούταρχος γράφει ότι έλεγε πως το τρόπαιο του Μιλτιάδη δεν τον άφηνε να κοιμηθεί. Δεν γνωρίζουμε αν η φράση ειπώθηκε ακριβώς έτσι. Γνωρίζουμε όμως ότι η πολιτική του συμπεριφορά συμφωνεί με το νόημά της: προετοιμαζόταν ενώ οι άλλοι αναπαύονταν πάνω στη νίκη.

Εδώ βρίσκεται η πρώτη υπερδύναμή του. Δεν προέβλεπε το μέλλον σαν μάντης. Διάβαζε τις δυνατότητες του αντιπάλου, τη γεωγραφία και τον χρόνο. Η στρατηγική αρχίζει όταν κάποιος αντέχει να δει τον κίνδυνο πριν γίνει δημοφιλές να μιλά γι' αυτόν.

Το τρόπαιο του Μιλτιάδη δεν τον άφηνε να κοιμηθεί. Η φράση παραδίδεται από τον Πλούταρχο και όχι από σύγχρονη καταγραφή.

Το ασήμι που έγινε στόλος

Στα μεταλλεία του Λαυρίου βρέθηκαν νέα έσοδα και η εύκολη πολιτική επιλογή ήταν να μοιραστούν στους πολίτες. Ο Θεμιστοκλής πρότεινε να επενδυθούν σε πολεμικά πλοία. Ο Πλούταρχος μιλά για εκατό τριήρεις, ενώ ο Ηρόδοτος συνδέει την απόφαση με στόλο διακοσίων πλοίων για τον πόλεμο κατά της Αίγινας. Η διαφορά στην αρχαία αφήγηση δεν αλλάζει την ουσία: η Αθήνα μετέτρεψε έναν πρόσκαιρο πλούτο σε ναυτική ισχύ.

Δεν πούλησε το σχέδιο λέγοντας μόνο Περσία. Χρησιμοποίησε τον άμεσο και κατανοητό ανταγωνισμό με την Αίγινα για να περάσει μια υποδομή που θα χρειαζόταν αργότερα όλη η Ελλάδα. Η επιλογή ήταν πολιτικά τολμηρή. Στερούσε από τους πολίτες άμεσο χρήμα και ζητούσε να εμπιστευθούν κάτι που δεν είχε ακόμη αποδείξει την αναγκαιότητά του.

Στη σημερινή Ελλάδα, κάθε φυσικός πόρος και κάθε δημοσιονομικό πλεόνασμα θέτει το ίδιο ερώτημα. Θα γίνει κατανάλωση που τελειώνει ή υποδομή που προστατεύει το μέλλον; Η στρατηγική δεν μετριέται από το πόσο γρήγορα μοιράζει. Μετριέται από το τι αφήνει όρθιο όταν φτάσει η κρίση.

Τα ξύλινα τείχη και η πόλη που μπήκε στα πλοία

Όταν ο Ξέρξης κατέβαινε προς την Αττική και οι Θερμοπύλες είχαν χαθεί, οι Αθηναίοι βρέθηκαν απομονωμένοι. Ο χρησμός των Δελφών μιλούσε για ξύλινο τείχος. Ο Θεμιστοκλής επέβαλε την ερμηνεία ότι το τείχος ήταν ο στόλος. Η επιλογή σήμαινε εκκένωση της πόλης, μεταφορά γυναικών και παιδιών και εγκατάλειψη ιερών και τάφων στους εισβολείς.

Ο Πλούταρχος περιγράφει τις οικογένειες να αποχωρούν προς την Τροιζήνα και τους άνδρες να επιβιβάζονται στις τριήρεις. Το λεγόμενο Ψήφισμα του Θεμιστοκλή, επιγραφή που βρέθηκε στην Τροιζήνα τον εικοστό αιώνα, παρουσιάζει οργανωμένο σχέδιο εκκένωσης. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμη αν αποτυπώνει αυθεντικό κείμενο του 480 π.Χ. ή μεταγενέστερη αναδιατύπωση. Το γεγονός της μαζικής εκκένωσης, πάντως, στηρίζεται στις αρχαίες πηγές.

Η Αθήνα δεν σώθηκε επειδή προσκολλήθηκε στα κτίριά της. Σώθηκε επειδή δέχθηκε για λίγο ότι η πόλη είναι οι άνθρωποι, η βούληση και τα πλοία τους. Ο Θεμιστοκλής δεν μπέρδεψε το σύμβολο με την ουσία. Άφησε τον χώρο για να διατηρήσει τη δύναμη που μπορούσε να τον ξαναχτίσει.

Το τέχνασμα του Σίκιννου που έκλεισε τον Ξέρξη στην παγίδα

Οι Έλληνες διοικητές διαφωνούσαν. Πολλοί ήθελαν να αποχωρήσουν προς τον Ισθμό και να πολεμήσουν κοντά στην Πελοπόννησο. Ο Θεμιστοκλής γνώριζε ότι στην ανοιχτή θάλασσα το πλήθος και το μέγεθος του περσικού στόλου θα γίνονταν συντριπτικά. Στα στενά της Σαλαμίνας, η αριθμητική υπεροχή θα μετατρεπόταν σε συμφόρηση.

Τότε έστειλε κρυφά τον Σίκιννο, άνθρωπο περσικής καταγωγής και παιδαγωγό των παιδιών του, στον Ξέρξη. Το μήνυμα έλεγε ότι οι Έλληνες ετοιμάζονταν να διαφύγουν και ότι ο Πέρσης βασιλιάς έπρεπε να κλείσει αμέσως τις εξόδους. Ο Ξέρξης πίστεψε ότι δεχόταν πληροφορία από προδότη. Στην πραγματικότητα εκτελούσε το σχέδιο του αντιπάλου του.

Ο Αριστείδης, πολιτικός αντίπαλος που είχε εξοριστεί ύστερα από σύγκρουση με τον Θεμιστοκλή, επέστρεψε και επιβεβαίωσε ότι ο περσικός στόλος είχε περικυκλώσει τα στενά. Αντί να χαθεί χρόνος σε παλιούς λογαριασμούς, οι δύο άνδρες συνεργάστηκαν. Η Ελλάδα σώθηκε εκείνη τη νύχτα και από μια στρατηγική απάτη και από την ικανότητα δύο αντιπάλων να βάλουν την επιβίωση πάνω από τον εγωισμό.

Η μάχη όπου η γεωγραφία νίκησε το πλήθος

Το 480 π.Χ. οι περσικές μονάδες μπήκαν στον περιορισμένο θαλάσσιο χώρο. Τα ελληνικά πλοία, με καλύτερη γνώση των νερών και συμπαγή διάταξη, μπορούσαν να επιτεθούν χωρίς να χαθούν μέσα στο πλήθος. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Θεμιστοκλής περίμενε την ώρα κατά την οποία ο άνεμος και ο κυματισμός δυσκόλευαν τα μεγαλύτερα εχθρικά σκάφη.

Οι ακριβείς αριθμοί των δύο στόλων διαφέρουν έντονα στις αρχαίες και νεότερες εκτιμήσεις. Το ίδιο συμβαίνει με επιμέρους επεισόδια. Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι η στρατηγική σημασία της νίκης. Ο Ξέρξης αποχώρησε με το μεγαλύτερο μέρος των δυνάμεών του και άφησε τον Μαρδόνιο να συνεχίσει την εκστρατεία, η οποία θα τελείωνε στις Πλαταιές.

Η Σαλαμίνα δεν είναι μάθημα ότι οι λίγοι νικούν πάντα τους πολλούς. Είναι μάθημα ότι ο σωστός τόπος, ο χρόνος, η προετοιμασία και η ενότητα μπορούν να αλλάξουν τη σχέση δυνάμεων. Ο ηρωισμός χωρίς σχέδιο μπορεί να γίνει θυσία. Το σχέδιο χωρίς θάρρος μένει χαρτί. Ο Θεμιστοκλής ένωσε και τα δύο.

Οι φράσεις που έγιναν θρύλος

Ο Πλούταρχος παραδίδει ότι, όταν ο Σπαρτιάτης Ευρυβιάδης σήκωσε το ραβδί του για να τον χτυπήσει, ο Θεμιστοκλής απάντησε: Πάταξον μεν, άκουσον δε. Χτύπα, αλλά άκουσέ με. Διασώζει επίσης την απάντηση ότι όσοι μένουν πίσω δεν κερδίζουν στεφάνι. Οι φράσεις γράφτηκαν αιώνες μετά τα γεγονότα και ο ίδιος ο Πλούταρχος τις εισάγει ως παραδόσεις. Δεν είναι πρακτικά συνεδρίασης.

Η αξία τους βρίσκεται στο πρότυπο συμπεριφοράς που συμπύκνωσαν. Ο ηγέτης δεν ζητά ασυλία από την οργή. Ζητά να ακουστεί το επιχείρημα. Δεν εγκαταλείπει την ψυχραιμία όταν απειλείται το κύρος του. Επιμένει μέχρι η λογική να βρει χώρο μέσα στον φόβο.

Άλλες μεταγενέστερες ιστορίες, οιωνοί και δραματικές λεπτομέρειες πρέπει να διαβάζονται ως παράδοση, όχι ως βέβαιη καταγραφή. Ο πραγματικός Θεμιστοκλής δεν χρειάζεται υπερφυσικά στολίδια. Η επιβεβαιωμένη πολιτική και στρατιωτική του διορατικότητα είναι ήδη σχεδόν αδιανόητη.

Ο ήρωας με τις σκιές και η πόλη που τον έφαγε

Ο Θεμιστοκλής δεν ήταν άγιος. Οι αρχαίες πηγές μιλούν για ακραία φιλοδοξία, πολιτικούς χειρισμούς, χρήματα και δωροδοκίες. Στο Αρτεμίσιο δέχθηκε χρήματα από τους Ευβοείς για να κρατήσει τον ελληνικό στόλο στη θέση του και μοίρασε μέρος τους στους διοικητές. Η πράξη εξυπηρέτησε στρατηγικό σκοπό, αλλά αποκαλύπτει έναν άνθρωπο που χρησιμοποιούσε μέσα τα οποία σήμερα θα απαιτούσαν αυστηρό έλεγχο.

Λίγα χρόνια μετά τη Σαλαμίνα εξοστρακίστηκε. Αργότερα κατηγορήθηκε ότι συνδεόταν με την υπόθεση του Παυσανία, διέφυγε και κατέληξε στην αυλή του Πέρση βασιλιά. Πέθανε στη Μαγνησία περίπου το 459 π.Χ. Οι ιστορίες ότι αυτοκτόνησε πίνοντας αίμα ταύρου επειδή δεν ήθελε να πολεμήσει την Ελλάδα είναι δραματικές μεταγενέστερες εκδοχές. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι πιθανότερα πέθανε από ασθένεια.

Η τραγωδία του δεν αθωώνει κάθε επιλογή του ούτε αποδεικνύει διαρκή οργανωμένη συνωμοσία. Αποδεικνύει κάτι πιο δύσκολο: οι δημοκρατίες μπορούν να χρειάζονται έναν εξαιρετικό άνθρωπο και ταυτόχρονα να φοβούνται τη δύναμή του. Η λογοδοσία είναι αναγκαία. Η μικρότητα που εξοντώνει την ικανότητα είναι αυτοκαταστροφή.

Ο Θεμιστοκλής που λείπει από τη σημερινή Ελλάδα

Σήμερα λατρεύουμε τον άνθρωπο που προβλέπει την επόμενη δημοσκόπηση και αγνοούμε εκείνον που προετοιμάζει την επόμενη δεκαετία. Μοιράζουμε τον πλούτο πριν τον μετατρέψουμε σε δύναμη, συζητούμε ποιος θα πάρει τη δόξα ενώ ο κίνδυνος πλησιάζει και καταναλώνουμε τους ικανούς μέσα σε φατρίες, κομματικές αυλές και προσωπικούς λογαριασμούς.

Ο Θεμιστοκλής δείχνει μια άλλη υπερδύναμη. Να βλέπεις νωρίς, να επιμένεις όταν όλοι σε θεωρούν υπερβολικό, να αλλάζεις το πεδίο της μάχης αντί να δέχεσαι τους όρους του ισχυρότερου και να συνεργάζεσαι ακόμη και με τον αντίπαλό σου όταν διακυβεύεται κάτι ανώτερο από εσάς.

Δεν χρειαζόμαστε παιδιά που να πιστεύουν ότι ο ήρωας γεννιέται με μαγικές δυνάμεις. Χρειαζόμαστε νέους που καταλαβαίνουν ότι η πρόβλεψη καλλιεργείται, η πειθαρχία χτίζεται και το θάρρος είναι απόφαση. Αν ένας άνθρωπος μπόρεσε να κάνει το ασήμι στόλο και τα στενά παγίδα, ποιο δικό μας Λαύριο αφήνουμε σήμερα να σκορπίζεται και ποια Σαλαμίνα αρνούμαστε ακόμη να δούμε; Τα δικά σας συμπεράσματα.