Ρήγας Βελεστινλής: ο Έλληνας που τύπωσε την ελευθερία, ένωσε τα Βαλκάνια και πλήρωσε με τη ζωή του

Ρήγας Βελεστινλής: Από το Βελεστίνο στη Βιέννη: ο άνθρωπος πίσω από το σύμβολο

Γεννήθηκε το 1757 στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας, κοντά στις αρχαίες Φερές. Το όνομα «Φεραίος», με το οποίο έμεινε ευρύτερα γνωστός, είναι μεταγενέστερη λόγια σύνδεση με τις Φερές· στα έργα του υπέγραφε ως Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Θετταλός. Ακόμη και το βαφτιστικό «Αντώνιος» που συχνά αναπαράγεται δεν στηρίζεται με την ίδια βεβαιότητα σε άμεση δική του χρήση.

Έζησε και εργάστηκε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, έμαθε γλώσσες, κινήθηκε κοντά σε διοικητικούς και εμπορικούς κύκλους και γνώρισε τις ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Δεν ήταν απομονωμένος οραματιστής σε ένα δωμάτιο. Καταλάβαινε δίκτυα, εξουσία, διπλωματία, εκδόσεις και τη δύναμη της πληροφορίας.

Στη Βιέννη, όπου υπήρχε δραστήρια ελληνική παροικία και τυπογραφική κίνηση, μετέτρεψε τη σκέψη σε υλικό που μπορούσε να ταξιδέψει. Η τυπογραφία ήταν το μέσο μαζικής αφύπνισης της εποχής. Ένα τραγούδι απομνημονευόταν, ένας χάρτης κρεμιόταν, ένα Σύνταγμα έδινε λέξεις σε ανθρώπους που έως τότε γνώριζαν κυρίως την υποταγή.

Ο Ρήγας δεν περίμενε να του επιτραπεί η ιστορία· προσπάθησε να της δώσει χάρτη, γλώσσα και νόμο.

Θούριος, Χάρτα και Σύνταγμα: το έργο που ήταν ολόκληρο σχέδιο

Ο «Θούριος» δεν είναι απλώς το γνωστό «Ως πότε, παλικάρια». Είναι επαναστατικό προσκλητήριο γραμμένο σε γλώσσα που μπορούσε να τραγουδηθεί και να θυμηθεί. Καλεί Έλληνες και άλλους βαλκανικούς πληθυσμούς να αντισταθούν στην τυραννία. Η αυθεντική του δύναμη βρίσκεται στη σύνδεση ελευθερίας και συλλογικής ευθύνης, όχι σε μεταγενέστερες φράσεις που του αποδόθηκαν χωρίς τεκμήριο.

Η δωδεκάφυλλη «Χάρτα της Ελλάδος» είναι πολύ περισσότερη από γεωγραφικός χάρτης. Συνδέει αρχαίους τόπους, ιστορική μνήμη, σύγχρονο χώρο, νομίσματα, τοπογραφία και σύμβολα. Δεν χαράζει απλώς τα όρια ενός σημερινού εθνικού κράτους. Λειτουργεί ως πολιτικό και παιδευτικό εργαλείο: δείχνει σε έναν διασκορπισμένο κόσμο ότι μοιράζεται μνήμη και μπορεί να φανταστεί μέλλον.

Στη «Νέα Πολιτική Διοίκηση» περιλαμβάνονται διακήρυξη, δικαιώματα και συνταγματικό σχέδιο με λαϊκή κυριαρχία, ισονομία και θρησκευτική ελευθερία. Η προτεινόμενη πολιτεία δεν οριζόταν ως φυλετικά καθαρό κράτος. Ήταν μια πολυεθνική δημοκρατική κοινότητα κατοίκων της Ρούμελης, της Μικράς Ασίας, των νησιών και των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών. Αυτή η πλευρά συχνά απλοποιείται επειδή δεν χωρά εύκολα στα μεταγενέστερα εθνικά καλούπια.

Η προδοσία, η σύλληψη και ο θάνατος στον πύργο Νεμπόισα

Στα τέλη του 1797 ο Ρήγας έστειλε επαναστατικό υλικό στην Τεργέστη, με σκοπό να το παραλάβει και να κατευθυνθεί προς τον βαλκανικό χώρο. Το δέμα έπεσε στα χέρια των αυστριακών αρχών. Η μοναρχία των Αψβούργων φοβόταν τη διάδοση των επαναστατικών ιδεών και δεν αντιμετώπισε τον Ρήγα ως ρομαντικό ποιητή αλλά ως επικίνδυνο πολιτικό οργανωτή.

Συνελήφθη, ανακρίθηκε και τελικά παραδόθηκε μαζί με επτά συντρόφους στις οθωμανικές αρχές. Κρατήθηκαν στον πύργο Νεμπόισα του Βελιγραδίου και θανατώθηκαν τον Ιούνιο του 1798. Οι σοροί τους ρίχτηκαν στον Δούναβη. Η γνωστή παράδοση ότι πριν πεθάνει είπε «Εγώ αρκετό σπόρο έσπειρα…» αποδίδει εύστοχα την κληρονομιά του, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως στενογραφημένα βέβαιη τελευταία φράση.

Δεν πρόλαβε την Επανάσταση του 1821. Πρόλαβε όμως να δημιουργήσει πολιτικό λεξιλόγιο και συναισθηματικό ρυθμό για αυτήν. Όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης μετέτρεψε την επιβίωση σε στρατηγική, ο Ρήγας είχε προηγουμένως μετατρέψει την επιθυμία ελευθερίας σε τυπωμένο σχέδιο.

Μύθοι, αυθεντικές λέξεις και το αποτύπωμα στη σημερινή Ελλάδα

Η φράση «Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά» συνδέεται συχνά με τον Ρήγα, αλλά προέρχεται από τον «Περί Ανεξιθρησκείας» πρόλογο του Ρήγα στην απόδοση έργου του Μαρμοντέλ και η ακριβής πατρότητα της διατύπωσης χρειάζεται συμφραζόμενα. Αντίθετα, το «Καλύτερα μίας ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή» βρίσκεται στον «Θούριο» και εκφράζει χωρίς αμφιβολία τη δική του επαναστατική φωνή.

Ο Ρήγας δεν χρειάζεται υπεράνθρωπες ιστορίες. Το σπάνιο γεγονός είναι ήδη τεράστιο: τύπωσε χιλιάδες φύλλα ενός χάρτη, ενός ύμνου και ενός πολιτειακού σχεδίου κάτω από τα μάτια αυτοκρατορικών μηχανισμών ασφαλείας. Είδε την παιδεία όχι ως διακόσμηση τίτλων αλλά ως όπλο κατά της τυραννίας. Γι’ αυτό στέκεται δίπλα στον Σωκράτη που αρνήθηκε να σώσει τη ζωή του προδίδοντας τη συνείδησή του.

Σήμερα τιμούμε τον Ρήγα όταν διαβάζουμε τις πηγές, υπερασπιζόμαστε την ιστορική αλήθεια, ελέγχουμε την εξουσία και δεν χαρίζουμε την ελευθερία μας σε φόβο, πελατεία ή προπαγάνδα. Η πατρίδα του δεν ήταν αλαζονεία· ήταν ευθύνη να μην είσαι δούλος και να μη θέλεις δούλο τον διπλανό σου. Θα κρατήσουμε τον Ρήγα σε ένα νόμισμα και μια σχολική γιορτή ή θα ξαναενώσουμε γνώση, αρετή και πράξη; Τα δικά σας συμπεράσματα.