Σωκράτης: ο άνθρωπος που ενοχλούσε την εξουσία ώσπου η Αθήνα τον καταδίκασε σε θάνατο

Σωκράτης: Ο άνθρωπος πίσω από το άγαλμα

Ο Σωκράτης γεννήθηκε περίπου το 470 π.Χ. στον δήμο Αλωπεκής της Αθήνας. Οι αρχαίες πηγές ονομάζουν πατέρα του τον Σωφρονίσκο, λιθοξόο, και μητέρα του τη Φαιναρέτη, μαία. Ο ίδιος δεν ίδρυσε σχολή με δίδακτρα, δεν έγραψε βιβλία και δεν άφησε δική του αυτοβιογραφία. Όσα γνωρίζουμε έρχονται κυρίως από τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα, τον Αριστοφάνη και μεταγενέστερες μαρτυρίες που συχνά διαφωνούν.

Αυτό είναι το περίφημο σωκρατικό πρόβλημα: πού τελειώνει ο ιστορικός άνθρωπος και πού αρχίζει ο λογοτεχνικός Σωκράτης των μαθητών του; Ο Πλάτων τον μετατρέπει σε κεντρική φωνή των διαλόγων του, ο Ξενοφών τον παρουσιάζει πρακτικότερο και ο Αριστοφάνης τον σατιρίζει στις Νεφέλες. Καμία σοβαρή αφήγηση δεν πρέπει να ενώνει μηχανικά αυτές τις εικόνες σαν να είναι μία στενογραφημένη καταγραφή.

Κι όμως, μέσα στις διαφορές διακρίνεται ένας σταθερός πυρήνας: λιτός βίος, δημόσια συζήτηση, αδιάκοπη εξέταση των βεβαιοτήτων και απαίτηση να συνδέεται η αρετή με τη γνώση του καλού. Δεν ζητούσε να τον πιστέψουν. Ζητούσε να αντέξουν την ερώτηση.

Οι αρχές μιας φιλοσοφίας που δεν προσκυνούσε

Ο Σωκράτης δεν παρέδωσε ένα κλειστό σύστημα κανόνων. Από τις αρχαίες μαρτυρίες, όμως, αναδύονται αρχές που μετατρέπουν τη φιλοσοφία από διακόσμηση του λόγου σε καθημερινή δοκιμασία. Πρώτη είναι η επίγνωση της άγνοιας. Όχι η παραίτηση από τη γνώση, αλλά η άρνηση να βαφτίζουμε γνώση την προκατάληψη, το συμφέρον και την αλαζονεία μας.

Δεύτερη είναι η φροντίδα της ψυχής πριν από το χρήμα, τη φήμη και την εξουσία. Στην πλατωνική Απολογία παρουσιάζεται να ελέγχει τον πολίτη που αγωνιά για περιουσία και τιμές, αλλά αδιαφορεί αν γίνεται δικαιότερος και φρονιμότερος. Για τον Σωκράτη, μια κοινωνία δεν σώζεται επειδή πλουτίζει. Σώζεται όταν ο πλούτος δεν αγοράζει τη συνείδησή της.

Τρίτη είναι η πεποίθηση ότι η αρετή χρειάζεται γνώση και εξέταση. Ο άνθρωπος που δεν γνωρίζει τι είναι δίκαιο μπορεί εύκολα να υπηρετεί το άδικο πιστεύοντας ότι εκτελεί καθήκον. Τέταρτη είναι η συμφωνία λόγων και πράξεων. Ο Σωκράτης δεν ζητούσε θάρρος μόνο από τους άλλους. Το απέδειξε στη μάχη, απέναντι στο πλήθος, απέναντι στους Τριάκοντα και τελικά μπροστά στο κώνειο.

Πέμπτη είναι η ελευθερία της ερώτησης. Η σωκρατική διαλεκτική δεν χαρίζει κύρος σε κανέναν λόγω τίτλου. Κάθε ισχυρισμός οφείλει να αντέχει στον έλεγχο. Αυτή η αρχή είναι εκρηκτική σε κάθε εποχή, επειδή αφαιρεί από την εξουσία το παλαιότερο προνόμιό της: να θεωρεί σωστό ό,τι απλώς επιβάλλει.

Δεν ζητούσε να αλλάξει ο αφέντης της πόλης. Ζητούσε να πάψει ο πολίτης να είναι δούλος της άγνοιας, του φόβου και της κολακείας.

Δεν ήταν φυγάς της ζωής, ήταν στρατιώτης της πόλης

Πριν γίνει το παγκόσμιο σύμβολο της φιλοσοφίας, ο Σωκράτης υπηρέτησε ως οπλίτης. Ο Πλάτων και ο Ξενοφών συνδέουν την παρουσία του με τις εκστρατείες στην Ποτίδαια, στο Δήλιο και στην Αμφίπολη κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι αφηγήσεις τον παρουσιάζουν ανθεκτικό στην πείνα, στο κρύο και στον πανικό της υποχώρησης.

Στο Συμπόσιο ο Αλκιβιάδης αποδίδει στον Σωκράτη ψυχραιμία στη μάχη και αναφέρει ότι του έσωσε τη ζωή στην Ποτίδαια. Πρόκειται για λογοτεχνική μαρτυρία μέσα σε πλατωνικό διάλογο, όχι για στρατιωτικό δελτίο. Συμφωνεί όμως με την ευρύτερη εικόνα ενός πολίτη που δεν δίδασκε θάρρος από ασφαλή απόσταση.

Η πειθαρχία του δεν ήταν σπαρτιατική υποταγή. Ήταν εσωτερική κυριαρχία. Μπορούσε να αντέξει το σώμα, την ειρωνεία του πλήθους και την αβεβαιότητα, επειδή δεν είχε μάθει να θεωρεί κάθε επιθυμία εντολή. Αυτή είναι μια δύναμη που η εποχή της στιγμιαίας αντίδρασης δυσκολεύεται ακόμη να κατανοήσει.

Η γενναιότητα του Σωκράτη δεν αποδεικνύεται μόνο στην τελευταία ημέρα. Είχε δοκιμαστεί πολύ πριν από το κώνειο.

Η μέθοδος που έκανε την αλαζονεία να τρέμει

Η σωκρατική μέθοδος δεν είναι ένα κόλπο για να νικά κάποιος σε συζήτηση. Ξεκινά από έναν ορισμό, προχωρά με ερωτήσεις, εξετάζει τις συνέπειες και αποκαλύπτει αντιφάσεις. Ο συνομιλητής φτάνει συχνά σε απορία, σε εκείνη την άβολη κατάσταση όπου ανακαλύπτει ότι η βεβαιότητά του δεν είχε γερά θεμέλια.

Η περίφημη φράση εν οίδα ότι ουδέν οίδα δεν σώζεται αυτούσια έτσι στα έργα του Πλάτωνα. Είναι μεταγενέστερη συμπύκνωση της στάσης που περιγράφεται στην Απολογία: ο Σωκράτης θεωρεί τον εαυτό του σοφότερο μόνο επειδή δεν νομίζει ότι γνωρίζει όσα δεν γνωρίζει. Αυτό δεν είναι ύμνος στην άγνοια. Είναι όρκος εναντίον της προσποιητής γνώσης.

Σήμερα, όταν η οθόνη ανταμείβει την ταχύτητα, την οργή και την απόλυτη δήλωση, η σωκρατική ερώτηση είναι πράξη αντίστασης. Ποια είναι η πηγή; Τι ακριβώς αποδεικνύει; Ποιο στοιχείο θα μας έκανε να αλλάξουμε γνώμη; Η αφύπνιση δεν αρχίζει όταν αμφισβητούμε μόνο την εξουσία. Αρχίζει όταν δεχόμαστε να ελεγχθεί και η δική μας βεβαιότητα.

Γιατί ενοχλούσε πραγματικά τους ισχυρούς

Ο Σωκράτης δεν είχε στρατό, περιουσία, δημόσιο αξίωμα ή εφημερίδα. Είχε κάτι επικινδυνότερο: τη δυνατότητα να αποκαλύπτει δημόσια ότι ένας αναγνωρισμένος άνδρας μπορεί να μιλά με κύρος χωρίς να γνωρίζει. Η εξέταση δεν γινόταν σε κλειστή αίθουσα. Γινόταν στην αγορά, μπροστά σε νέους που έβλεπαν την αυθεντία να χάνει το προσωπείο της.

Αυτό εξηγεί την κοινωνική οργή καλύτερα από κάθε εύκολη θεωρία συνωμοσίας. Στην Απολογία, ο ίδιος συνδέει το μίσος εναντίον του με όσους εκτέθηκαν από τον έλεγχό του. Παράλληλα, η μεταπολεμική Αθήνα είχε πραγματικούς λόγους καχυποψίας: ο Κριτίας, ηγετική μορφή των Τριάκοντα Τυράννων, και ο αμφιλεγόμενος Αλκιβιάδης είχαν συνδεθεί με τον κύκλο του. Η σχέση ενός δασκάλου με πρόσωπα που αργότερα έβλαψαν την πόλη δεν αποδεικνύει συνενοχή. Πολιτικά, όμως, βάρυνε το κλίμα της δίκης.

Η ενόχληση ήταν βαθύτερη από μια προσωπική διαμάχη. Ο Σωκράτης αμφισβητούσε την εξίσωση κύρους και γνώσης, πλειοψηφίας και δικαιοσύνης, επιτυχίας και αρετής. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι δύσχρηστος για κάθε σύστημα. Δεν αγοράζεται με θέση, δεν τρομάζει από απομόνωση και δεν αφήνει τον πολίτη να παραδώσει την κρίση του σε ένα σύνθημα.

Δύο φορές απέναντι στην αυθαιρεσία

Ο Σωκράτης δεν ταυτίστηκε απλοϊκά ούτε με τη δημοκρατία ούτε με την ολιγαρχία. Στην Απολογία θυμίζει ότι, όταν υπηρετούσε στο προεδρείο της Βουλής μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών, αντιστάθηκε στην παράνομη συλλογική δίκη των στρατηγών παρά την πίεση του πλήθους. Αργότερα, επί των Τριάκοντα Τυράννων, αρνήθηκε να συμμετάσχει στη σύλληψη του Λέοντα του Σαλαμίνιου, γνωρίζοντας ότι η ανυπακοή μπορούσε να του κοστίσει τη ζωή.

Αυτές οι δύο στιγμές είναι θεμελιώδεις. Δεν ακολούθησε την πλειοψηφία όταν η πλειοψηφία παραβίαζε τον νόμο. Δεν ακολούθησε τους τυράννους όταν ο νόμος είχε μετατραπεί σε εργαλείο εγκλήματος. Η σταθερά δεν ήταν το καθεστώς. Ήταν η συνείδηση που εξετάζει αν μια πράξη είναι δίκαιη.

Ο εύκολος πολίτης αλλάζει αρχές ανάλογα με το ποιος κυβερνά. Ο Σωκράτης έκανε το αντίθετο: εξέθεσε τον εαυτό του στον κίνδυνο και στα δύο στρατόπεδα. Γι' αυτό δεν χωρά άνετα σε κομματική αφίσα. Η σκέψη του ενοχλεί κάθε εξουσία που ζητά υπακοή χωρίς έλεγχο.

Η δίκη του 399 π.Χ.

Οι επίσημες κατηγορίες ήταν ασέβεια προς τους θεούς της πόλης, εισαγωγή νέων δαιμονίων και διαφθορά των νέων. Κατήγοροι εμφανίζονται ο Μέλητος, ο Άνυτος και ο Λύκων. Η δίκη έγινε σε μια Αθήνα τραυματισμένη από ήττα, εμφύλια βία και την τυραννία των Τριάκοντα. Ορισμένοι στενοί ή πρώην συνομιλητές του Σωκράτη, όπως ο Κριτίας και ο Αλκιβιάδης, είχαν συνδεθεί με πολιτικές καταστροφές. Αυτό το πλαίσιο δεν ακυρώνει τις κατηγορίες, αλλά εξηγεί το φορτισμένο έδαφος.

Ο Πλάτων παρουσιάζει τον Σωκράτη να αρνείται τη συναισθηματική ικεσία και να υπερασπίζεται τον δημόσιο έλεγχο ως αποστολή. Μετά την καταδίκη, αντί να προτείνει εξορία και σιωπή, ειρωνεύεται ότι θα άξιζε σίτιση στο Πρυτανείο, τιμή που δινόταν σε ευεργέτες. Η στάση αυτή πιθανότατα σκλήρυνε το σώμα των δικαστών όταν αποφάσιζε την ποινή.

Οι αριθμοί των ψήφων δεν είναι απολύτως βέβαιοι. Από την πλατωνική αφήγηση προκύπτει μικρή διαφορά στην ενοχή και μεγαλύτερη πλειοψηφία υπέρ της θανατικής ποινής. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι μια δημοκρατική διαδικασία μπορεί να παράγει βαθιά άδικη απόφαση. Η κάλπη νομιμοποιεί την εξουσία. Δεν αγιοποιεί κάθε κρίση της.

Ήταν δολοφονία; Με τη στενή ιστορική και νομική έννοια, ο Σωκράτης δικάστηκε, καταδικάστηκε και εκτελέστηκε από το αθηναϊκό κράτος. Δεν υπήρξε μυστική φυσική εξόντωση. Με την πολιτική και ηθική έννοια, πολλοί αναγνώστες επί αιώνες βλέπουν μια πόλη να χρησιμοποιεί τον νόμο για να αφαιρέσει τη ζωή από τον ενοχλητικότερο κριτή της. Το άρθρο δεν κρύβει αυτή τη βαριά ερμηνεία, αλλά δεν τη μεταμφιέζει σε ουδέτερο ιστορικό δεδομένο.

Τι αλλαγή ήθελε και τι δεν δικαιούμαστε να του φορτώσουμε

Ο Σωκράτης δεν μας άφησε κυβερνητικό πρόγραμμα και δεν μπορεί έντιμα να στρατολογηθεί σε σύγχρονο κόμμα. Δεν τεκμηριώνεται ότι ζητούσε μια σημερινή μορφή δημοκρατίας, μια κοινωνική επανάσταση ή την ανατροπή της αθηναϊκής πολιτείας. Μάλιστα, οι πηγές δείχνουν μια σύνθετη, συχνά κριτική σχέση με τη δημοκρατική πρακτική, χωρίς ταύτιση με την ολιγαρχική τυραννία.

Η αλλαγή που απαιτούσε ήταν πιο βαθιά και γι' αυτό δυσκολότερη: ο πολίτης να γίνει άξιος πριν απαιτήσει να κυβερνήσει τους άλλους. Ο άρχοντας να μπορεί να ορίσει τη δικαιοσύνη πριν την επικαλείται. Ο δάσκαλος να παραδέχεται τι δεν γνωρίζει. Ο πλούσιος να εξετάζει αν το κέρδος του υπηρετεί το καλό. Ο νέος να μη μιμείται την επιτυχία χωρίς να ελέγχει τον χαρακτήρα που την παρήγαγε.

Δεν υποσχόταν ότι μια αλλαγή προσώπων θα θεραπεύσει την πόλη. Χτυπούσε τη ρίζα που αναγεννά κάθε διεφθαρμένο σύστημα: την ανεξέταστη ζωή, την ευκολία της κολακείας και την προθυμία μας να ανταλλάξουμε την κρίση με μια θέση, ένα όφελος ή την ασφάλεια του πλήθους.

Η απόδραση που αρνήθηκε και το τελευταίο χρέος

Στον Κρίτωνα, οι φίλοι του έχουν εξασφαλίσει σχέδιο διαφυγής. Ο Σωκράτης αρνείται. Δεν λέει ότι κάθε κρατική απόφαση είναι δίκαιη ούτε ότι ο πολίτης πρέπει πάντα να υπακούει τυφλά. Ο πλατωνικός συλλογισμός είναι αυστηρότερος: δεν πρέπει να ανταποδώσει αδικία με αδικία ούτε να καταστρέψει τη σχέση με τους νόμους από τους οποίους αποδέχθηκε να ζήσει ως πολίτης.

Στον Φαίδωνα περιγράφεται η τελευταία ημέρα, η συζήτηση για την ψυχή και η πόση του κωνείου. Τα τελευταία λόγια που αποδίδει ο Πλάτων είναι ότι οφείλουν έναν πετεινό στον Ασκληπιό. Η ερμηνεία παραμένει ανοιχτή: ευχαριστία για θεραπεία, τελετουργικό χρέος ή ιδιωτική υπόσχεση. Όποιος ισχυρίζεται ότι γνωρίζει με βεβαιότητα το κρυφό νόημα μετατρέπει ένα τεκμήριο σε δικό του μύθο.

Ο θάνατός του δεν ήταν λατρεία της ήττας. Ήταν η τελική συνέπεια μιας ζωής στην οποία ο λόγος έπρεπε να συμφωνεί με την πράξη. Αν είχε διδάξει επί δεκαετίες ότι η αρετή αξίζει περισσότερο από τον φόβο και στο τέλος αναιρούσε τα πάντα για να σωθεί, θα είχε επιβιώσει ως άνθρωπος και πεθάνει ως παράδειγμα.

Τι θα έλεγε για τη σημερινή αναξιοκρατία και ανηθικότητα

Το τι θα έλεγε σήμερα είναι αναγκαστικά ερμηνεία, όχι αρχαίο τεκμήριο. Με βάση, όμως, τη μέθοδο και τη ζωή που αποδίδουν οι πηγές, δύσκολα θα εντυπωσιαζόταν από υπουργικούς τίτλους, κομματικές ταυτότητες, τηλεοπτική αναγνωρισιμότητα ή αριθμούς ακολούθων. Θα ρωτούσε: με ποιο κριτήριο επιλέχθηκε ο ικανότερος; Ποιος ελέγχει εκείνον που αποφασίζει; Ποιος ωφελείται; Τι αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος με το αξίωμα διαθέτει γνώση και αρετή αντί για πρόσβαση και μηχανισμό;

Απέναντι στην αναξιοκρατία, δεν θα αρκούνταν στην καταγγελία της αντίπαλης παράταξης. Θα εξέταζε και εμάς: απορρίπτουμε πράγματι το ρουσφέτι ή μόνο όταν ευνοεί τον άλλον; Θέλουμε δικαιοσύνη ή εξαίρεση για τη δική μας οικογένεια; Απαιτούμε αξιολόγηση ή θυμώνουμε όταν αγγίζει τη δική μας ανεπάρκεια; Η σωκρατική ερώτηση δεν χαϊδεύει τον πολίτη για να χτυπήσει εύκολα τον πολιτικό. Ελέγχει και τους δύο.

Απέναντι στην ανηθικότητα, θα έφερνε πάλι τη φροντίδα της ψυχής στο κέντρο. Μια κοινωνία που θαυμάζει τον πλούτο χωρίς να ρωτά πώς αποκτήθηκε, τη δύναμη χωρίς να εξετάζει πώς ασκείται και τη δημοσιότητα χωρίς να απαιτεί αλήθεια έχει ήδη εκπαιδεύσει τους επόμενους άρχοντές της στην αλαζονεία. Η διαφθορά στην κορυφή δεν πέφτει από τον ουρανό. Τρέφεται χαμηλότερα από τις μικρές καθημερινές συμφωνίες με το άδικο.

Δεν μας ζητά να τον κάνουμε άγαλμα, σύνθημα ή αλάνθαστο άγιο της φιλοσοφίας. Μας ζητά κάτι δυσκολότερο: να μη δίνουμε τη σκέψη μας σε κόμμα, τηλεοπτικό πρόσωπο, αλγόριθμο ή πλήθος. Να μην πιστεύουμε μια είδηση επειδή μας εξοργίζει ευχάριστα. Να μην αποκαλούμε πατριωτισμό την κολακεία και ελευθερία την άρνηση κάθε ευθύνης.

Είκοσι τέσσερις αιώνες μετά, η καταδίκη απέτυχε. Η φωνή του δεν σώπασε επειδή δεν ήταν μόνο φωνή. Ήταν μέθοδος που ξαναγεννιέται κάθε φορά που ένας άνθρωπος ρωτά χωρίς φόβο, ελέγχει χωρίς μίσος και αρνείται να βαφτίσει αλήθεια αυτό που τον βολεύει. Αν ο Σωκράτης στεκόταν σήμερα στην πλατεία Συντάγματος, ποιος θα άντεχε πρώτος να απαντήσει στις ερωτήσεις του: η εξουσία ή εμείς; Τα δικά σας συμπεράσματα.