Ξέρουμε τα πάντα και δεν γνωρίζουμε τίποτα: Η εποχή που η πληροφορία δεν μορφώνει, παραμορφώνει

Πληροφορία και παραπληροφόρηση: Η πληροφορία δεν είναι γνώση

Ένα παιδί σήμερα κρατά στο κινητό του περισσότερη πληροφορία απ’ όση μπορούσε να συγκεντρώσει ένας ολόκληρος άνθρωπος σε μια ζωή πριν από μερικούς αιώνες.

Βιβλία.

Ιστορικά αρχεία.

Επιστημονικές μελέτες.

Χάρτες.

Ντοκιμαντέρ.

Μαθήματα.

Βιβλιοθήκες.

Πανεπιστήμια.

Μπορείς μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να μάθεις για την αρχαία Ελλάδα, την αστροφυσική, τη γενετική, την οικονομία, την ιατρική, τη φιλοσοφία.

Θεωρητικά λοιπόν θα έπρεπε να ζούμε στην πιο μορφωμένη εποχή της ανθρωπότητας.

Κι όμως συμβαίνει κάτι παράδοξο.

Έχουμε περισσότερη πληροφορία.

Και πολλές φορές λιγότερη γνώση.

Περισσότερες απόψεις.

Και λιγότερη κρίση.

Περισσότερους ανθρώπους που μιλούν.

Και λιγότερους ανθρώπους που έχουν πραγματικά μελετήσει.

Αυτό ίσως είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της νέας εποχής.

Δεν μορφωνόμαστε.

Κινδυνεύουμε να παραμορφωνόμαστε.

Η πληροφορία δεν είναι γνώση

Αυτή είναι η πρώτη μεγάλη παρεξήγηση.

Διάβασες ένα άρθρο;

Δεν σημαίνει ότι γνωρίζεις το θέμα.

Είδες δύο βίντεο;

Δεν σημαίνει ότι το κατανόησες.

Διάβασες μια ανάρτηση για την Ιστορία;

Δεν έγιναν ξαφνικά ιστορικές γνώσεις αυτά που είδες.

Άκουσες έναν άνθρωπο να μιλά για ιατρική;

Δεν απέκτησες ιατρική εκπαίδευση.

Η γνώση θέλει χρόνο.

Σύγκριση.

Μελέτη.

Πηγές.

Αμφισβήτηση.

Λάθη.

Διόρθωση.

Και κυρίως χρειάζεται κάτι που η εποχή μας αρχίζει να χάνει.

Ταπεινότητα.

Να μπορείς να πεις:

«Δεν γνωρίζω.»

Αυτή η μικρή φράση ίσως είναι πλέον μία από τις πιο σπάνιες στο διαδίκτυο.

Όλοι έχουν άποψη για όλα

Πόλεμος;

Ξέρουμε.

Οικονομία;

Ξέρουμε.

Εμβόλια;

Ξέρουμε.

Ιστορία;

Ξέρουμε.

Γεωπολιτική;

Ξέρουμε.

Θρησκεία;

Ξέρουμε.

Παιδεία;

Ξέρουμε.

Ψυχολογία;

Ξέρουμε.

Το κινητό δημιούργησε στον άνθρωπο μια παράξενη ψευδαίσθηση.

Επειδή μπορεί να βρει μια πληροφορία, πιστεύει ότι κατέκτησε το αντικείμενο.

Και έτσι γεννήθηκε ένας νέος τύπος ανθρώπου.

Δεν γνωρίζει αρκετά για να καταλάβει πόσα δεν γνωρίζει.

Αλλά γνωρίζει αρκετά ώστε να αισθάνεται βέβαιος.

Και αυτός ο συνδυασμός είναι επικίνδυνος.

Λίγη γνώση.

Τεράστια βεβαιότητα.

Μηδενική αμφιβολία.

Ο άνθρωπος των 30 δευτερολέπτων

Προσπαθήστε να εξηγήσετε σοβαρά την ελληνική ιστορία σε 30 δευτερόλεπτα.

Δεν γίνεται.

Προσπαθήστε να εξηγήσετε έναν πόλεμο.

Μια οικονομική κρίση.

Ένα θεολογικό ζήτημα.

Μια επιστημονική ανακάλυψη.

Δεν γίνεται.

Κι όμως αυτή έχει γίνει η βασική μορφή ενημέρωσης για εκατομμύρια ανθρώπους.

Ένα reel.

Ένα TikTok.

Ένα short.

Μία εικόνα.

Ένας τίτλος.

Και μετά ο εγκέφαλος περνά στο επόμενο.

Δεν προλαβαίνει να επεξεργαστεί.

Δεν προλαβαίνει να αμφισβητήσει.

Δεν προλαβαίνει να αναρωτηθεί:

Ποιος το είπε;

Από πού το βρήκε;

Τι λείπει;

Υπάρχει άλλη πλευρά;

Υπάρχουν στοιχεία;

Απλώς καταναλώνει.

Και μετά ο αλγόριθμος κάνει κάτι ακόμη χειρότερο

Σου δείχνει αυτό που θέλεις να δεις.

Αν πιστεύεις κάτι, σου βρίσκει δέκα ανθρώπους που συμφωνούν.

Μετά εκατό.

Μετά χίλιους.

Και ξαφνικά αρχίζεις να πιστεύεις ότι:

«Όλοι το ξέρουν.»

Όχι.

Ο αλγόριθμος γνωρίζει ότι αυτό σε κρατά στην οθόνη.

Κι έτσι σταδιακά κατασκευάζεται μια προσωπική πραγματικότητα.

Ο ένας ζει σε έναν κόσμο.

Ο άλλος σε άλλον.

Και οι δύο είναι απόλυτα βέβαιοι ότι βλέπουν «την αλήθεια».

Δεν συζητάμε πλέον για να μάθουμε

Συζητάμε για να νικήσουμε.

Αυτό άλλαξε βαθιά τον δημόσιο διάλογο.

Δεν ακούμε τι λέει ο άλλος.

Περιμένουμε να τελειώσει για να απαντήσουμε.

Δεν ψάχνουμε αν έχει δίκιο.

Ψάχνουμε το σημείο όπου μπορούμε να τον χτυπήσουμε.

Και στα social media αυτή η συμπεριφορά ανταμείβεται.

Η ήρεμη ανάλυση είναι βαρετή.

Η προσβολή γίνεται viral.

Η αμφιβολία δεν τραβά.

Η απόλυτη βεβαιότητα τραβά.

Το «δεν είμαι σίγουρος» δεν φέρνει views.

Το «ΣΑΣ ΚΡΥΒΟΥΝ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ» φέρνει.

Και έτσι η αγορά της προσοχής εκπαιδεύει τον άνθρωπο στην υπερβολή.

Από τη μόρφωση περάσαμε στην αυτοεπιβεβαίωση

Κάποτε διάβαζες για να μάθεις κάτι που δεν γνώριζες.

Σήμερα πολλές φορές ψάχνεις για να βρεις κάποιον που θα επιβεβαιώσει αυτό που ήδη πιστεύεις.

Τεράστια διαφορά.

Δεν εξετάζεις:

«Μήπως κάνω λάθος;»

Εξετάζεις:

«Πού βρίσκεται η απόδειξη ότι έχω δίκιο;»

Και στο διαδίκτυο σχεδόν πάντα θα τη βρεις.

Για οποιαδήποτε άποψη.

Αυτό όμως δεν είναι έρευνα.

Είναι αυτοεπιβεβαίωση.

Ο πραγματικά μορφωμένος άνθρωπος είναι πιο δύσκολος άνθρωπος

Όχι δύσκολος κοινωνικά.

Δύσκολος στη χειραγώγηση.

Γιατί ρωτά.

Ζητά πηγή.

Συγκρίνει.

Δεν εντυπωσιάζεται μόνο από έναν τίτλο.

Δεν ακολουθεί κάποιον επειδή έχει ένα εκατομμύριο followers.

Δεν πιστεύει κάτι επειδή το είδε δέκα φορές.

Μπορεί να πει:

«Αυτό δεν το γνωρίζω αρκετά.»

Μπορεί να αλλάξει γνώμη όταν εμφανιστούν καλύτερα στοιχεία.

Αυτό είναι δύναμη.

Όχι αδυναμία.

Και τώρα έρχεται η τεχνητή νοημοσύνη

Εδώ το θέμα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο.

Για πρώτη φορά ο άνθρωπος δεν έχει απλώς μηχανές που βρίσκουν πληροφορίες.

Έχει μηχανές που του απαντούν.

Του γράφουν.

Του εξηγούν.

Του συνοψίζουν.

Του προτείνουν.

Του οργανώνουν τη σκέψη.

Αυτό μπορεί να είναι ένα εκπληκτικό εργαλείο.

Ίσως ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία γνώσης που δημιουργήθηκαν ποτέ.

Αλλά υπάρχει και ένας τεράστιος κίνδυνος.

Να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη για να σκεφτόμαστε καλύτερα.

Και να αρχίσουμε να τη χρησιμοποιούμε αντί να σκεφτόμαστε.

Εκεί αλλάζουν όλα.

Όταν σταματήσεις να ψάχνεις, κάποιος άλλος αποφασίζει τι θα μάθεις

Αν το AI γίνει η μοναδική πηγή σου, τότε δεν διαβάζεις πλέον τις πηγές.

Διαβάζεις την ερμηνεία τους.

Δεν συγκρίνεις.

Παίρνεις έτοιμο αποτέλεσμα.

Και ακόμη κι ένα εξαιρετικά προηγμένο σύστημα μπορεί να κάνει λάθος.

Μπορεί να έχει ελλιπή δεδομένα.

Μπορεί να παρερμηνεύσει.

Μπορεί να δώσει μεγαλύτερο βάρος σε κάποιες πηγές και μικρότερο σε άλλες.

Άρα το ερώτημα δεν είναι:

«Θα χρησιμοποιούμε AI;»

Φυσικά και θα χρησιμοποιούμε.

Το πραγματικό ερώτημα είναι:

Θα ξέρουμε αρκετά ώστε να μπορούμε να καταλάβουμε πότε κάνει λάθος;

Γιατί διαφορετικά δημιουργείται ο τέλειος εξαρτημένος άνθρωπος

Δεν ξέρει ιστορία.

Ρωτά το σύστημα.

Δεν ξέρει να γράψει.

Ζητά από το σύστημα.

Δεν ξέρει να επιχειρηματολογήσει.

Το κάνει το σύστημα.

Δεν θυμάται.

Το σύστημα θυμάται.

Δεν αναλύει.

Το σύστημα αναλύει.

Δεν αποφασίζει.

Το σύστημα προτείνει.

Στην αρχή αυτό μοιάζει απίστευτα βολικό.

Μετά όμως εμφανίζεται ένα ερώτημα:

Τι έχει απομείνει από εσένα;

Δεν κινδυνεύουμε επειδή οι μηχανές γίνονται έξυπνες

Κινδυνεύουμε αν εμείς επιλέξουμε να γίνουμε λιγότερο σκεπτόμενοι.

Αυτή είναι η διαφορά.

Η τεχνολογία δεν μας αναγκάζει να γίνουμε αμόρφωτοι.

Εμείς μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε έτσι.

Το AI μπορεί να σε βοηθήσει να διαβάσεις δέκα φορές περισσότερο.

Ή μπορεί να γίνει ο λόγος να μην ξαναδιαβάσεις ποτέ.

Μπορεί να σε βοηθήσει να ερευνήσεις.

Ή να σου δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι δεν χρειάζεται πλέον να ερευνήσεις.

Η επιλογή παραμένει ανθρώπινη.

Η νέα αγραμματοσύνη δεν είναι να μην ξέρεις να διαβάζεις

Είναι κάτι πολύ πιο περίεργο.

Να μπορείς να διαβάζεις αλλά να μην μπορείς να αξιολογείς.

Να μπορείς να βρίσκεις πληροφορίες αλλά να μην μπορείς να ξεχωρίσεις ποιες αξίζουν.

Να έχεις πρόσβαση σε όλη τη γνώση του κόσμου αλλά να καταναλώνεις μόνο τίτλους.

Να γνωρίζεις λίγο από εκατό πράγματα και βαθιά σχεδόν κανένα.

Να πιστεύεις ότι γνωρίζεις επειδή έχεις Google.

Αυτός είναι ο νέος αναλφαβητισμός.

Και μια κοινωνία έτσι γίνεται εύκολη λεία

Για πολιτικούς.

Για διαφημιστές.

Για influencers.

Για εταιρείες.

Για προπαγάνδα.

Για ψεύτικες ειδήσεις.

Για οποιονδήποτε καταφέρει να ελέγξει την προσοχή της.

Γιατί ένας άνθρωπος χωρίς βαθιά γνώση δεν χρειάζεται να πειστεί με επιχειρήματα.

Αρκεί να ενεργοποιηθεί συναισθηματικά.

Φόβος.

Οργή.

Ζήλια.

Επιθυμία.

Και εκεί τελειώνει συχνά η λογική.

Το πιο επικίνδυνο είναι ότι όλοι μπορεί να νομίζουμε ότι είμαστε μορφωμένοι

Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα.

Ο αγράμματος του παρελθόντος γνώριζε ότι δεν ήξερε να διαβάζει.

Ο ψηφιακά αμόρφωτος άνθρωπος του σήμερα μπορεί να πιστεύει ότι γνωρίζει τα πάντα.

Και άνθρωπος που πιστεύει ότι τα ξέρει όλα δεν μαθαίνει ποτέ τίποτα.

Γιατί για να μάθεις πρέπει πρώτα να αφήσεις μέσα σου χώρο για την πιθανότητα ότι κάνεις λάθος.

Πού θα καταλήξει όλο αυτό;

Υπάρχουν δύο δρόμοι.

Ο ένας είναι σκοτεινός.

Μια κοινωνία ανθρώπων που δεν θυμούνται τίποτα γιατί όλα βρίσκονται online.

Που δεν ερευνούν γιατί ένα σύστημα απαντά.

Που δεν γράφουν γιατί ένα πρόγραμμα γράφει.

Που δεν αποφασίζουν γιατί ένας αλγόριθμος προτείνει.

Που δεν γνωρίζουν τι είναι αλήθεια γιατί κάθε άνθρωπος ζει μέσα στη δική του πληροφοριακή πραγματικότητα.

Και τότε οι μηχανές δεν χρειάζεται να μας κατακτήσουν.

Θα τους έχουμε παραδώσει εμείς τη δουλειά της σκέψης.

Υπάρχει όμως και ο άλλος δρόμος.

Να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να γίνουμε περισσότερο άνθρωποι

Να έχουμε AI και να διαβάζουμε περισσότερο.

Να έχουμε Google και να ελέγχουμε περισσότερες πηγές.

Να έχουμε απεριόριστη πληροφορία και να μαθαίνουμε να επιλέγουμε.

Να διδάξουμε στα παιδιά όχι μόνο τι να μάθουν.

Αλλά πώς να σκέφτονται.

Πώς να αμφιβάλλουν.

Πώς να ελέγχουν.

Πώς να επιχειρηματολογούν.

Πώς να αλλάζουν γνώμη.

Πώς να λένε:

«Δεν ξέρω, θα το ψάξω.»

Ίσως αυτή να είναι πλέον μία από τις πιο σημαντικές μορφές παιδείας.

Γιατί τελικά το πρόβλημα δεν είναι η πληροφορία

Είναι ο άνθρωπος που δεν έχει μάθει τι να την κάνει.

Η πληροφορία είναι πρώτη ύλη.

Η γνώση είναι επεξεργασία.

Η σοφία είναι κάτι ακόμη δυσκολότερο.

Είναι να γνωρίζεις πότε, γιατί και με ποιον τρόπο πρέπει να χρησιμοποιήσεις αυτό που έμαθες.

Και κανένα κινητό δεν μπορεί να σου χαρίσει σοφία επειδή συνδέθηκε στο Internet.

Η επόμενη μεγάλη κοινωνική ανισότητα μπορεί να μην είναι μόνο οικονομική

Μπορεί να είναι γνωστική.

Από τη μία άνθρωποι που ξέρουν να χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να μαθαίνουν, να δημιουργούν, να εξελίσσονται και να σκέφτονται βαθύτερα.

Και από την άλλη άνθρωποι που αφήνουν την τεχνολογία να σκέφτεται γι’ αυτούς.

Οι πρώτοι θα ελέγχουν τα εργαλεία.

Οι δεύτεροι θα ελέγχονται από αυτά.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται η πραγματική μάχη του μέλλοντος.

Όχι άνθρωπος εναντίον μηχανής.

Άνθρωπος που σκέφτεται εναντίον ανθρώπου που έχει παραιτηθεί από τη σκέψη.

Και το τελευταίο ερώτημα πρέπει να μας φοβίσει λίγο

Αν αύριο το κινητό γνωρίζει περισσότερη ιστορία από εμάς,

το AI μπορεί να γράψει καλύτερα από εμάς,

ο αλγόριθμος θυμάται καλύτερα από εμάς,

και το σύστημα αποφασίζει γρηγορότερα από εμάς,

ποιο ακριβώς θα είναι το στοιχείο που θα μας κάνει αναντικατάστατους;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η ταχύτητα.

Η μηχανή θα είναι γρηγορότερη.

Δεν μπορεί να είναι η μνήμη.

Η μηχανή θα θυμάται περισσότερο.

Πρέπει να είναι κάτι βαθύτερο.

Κρίση.

Ήθος.

Συνείδηση.

Δημιουργικότητα.

Διάκριση.

Αμφιβολία.

Ανθρωπιά.

Γιατί αν παραδώσουμε και αυτά, τότε δεν θα χρειαστεί ποτέ να γίνουμε δούλοι των ρομπότ.

Θα έχουμε πρώτα παραιτηθεί από αυτό ακριβώς που μας έκανε ανθρώπους.

Τη δυνατότητα να σκεφτόμαστε.

Και τότε ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της Ιστορίας γραφτεί έτσι:

Η ανθρωπότητα απέκτησε πρόσβαση σε όλη τη γνώση του κόσμου.

Και μέσα σε αυτή την ατελείωτη γνώση, ξέχασε πώς να γνωρίζει.

Πίστευε και μη, ερεύνα.

Δες την Πραγματικότητα.