Μηδενική παιδεία; Το σχολείο που παραδίδει ύλη αλλά χάνει τη μάθηση

Οι αριθμοί δεν λένε ότι τα παιδιά “δεν παίρνουν τα γράμματα”

Στα τελευταία συγκρίσιμα αποτελέσματα PISA που είναι διαθέσιμα, για το 2022, οι δεκαπεντάχρονοι στην Ελλάδα συγκέντρωσαν κατά μέσο όρο 430 μονάδες στα μαθηματικά, 438 στην κατανόηση κειμένου και 441 στις φυσικές επιστήμες. Οι αντίστοιχοι μέσοι όροι του ΟΟΣΑ ήταν 472, 476 και 485. Μόνο 2% των μαθητών στην Ελλάδα ήταν κορυφαίες επιδόσεις στα μαθηματικά, έναντι 9% στον ΟΟΣΑ.

Αυτά τα αποτελέσματα δεν είναι τεστ ευφυΐας ενός λαού. Μετρούν τι κατάφερε να δώσει το εκπαιδευτικό περιβάλλον σε συγκεκριμένες δεξιότητες. Το 62% των μαθητών έφτασε τουλάχιστον το βασικό επίπεδο στην ανάγνωση, έναντι 74% στον ΟΟΣΑ. Δηλαδή ένα μεγάλο τμήμα των παιδιών δυσκολεύεται να χρησιμοποιήσει με ασφάλεια πληροφορίες μέσα σε ένα κείμενο, ακριβώς την ώρα που η δημόσια ζωή πλημμυρίζει από παραπληροφόρηση.

Η χαμηλή επίδοση δεν είναι ελάττωμα του παιδιού. Είναι συναγερμός για το περιβάλλον που του δώσαμε.

Η τάξη χάνει χρόνο, προσοχή και ανθρώπινη στήριξη

Στην ίδια έρευνα, 35% των μαθητών στην Ελλάδα δήλωσε ότι δεν μπορεί να εργαστεί καλά στα περισσότερα ή σε όλα τα μαθήματα μαθηματικών, έναντι 23% στον ΟΟΣΑ. Το 43% είπε ότι οι μαθητές δεν ακούν όσα λέει ο εκπαιδευτικός και το 38% ότι αποσπώνται από ψηφιακές συσκευές. Δεν υπάρχει μία μαγική αιτία. Υπάρχει μια τάξη που ζητά ταυτόχρονα καλύτερη παιδαγωγική οργάνωση, όρια, υποστήριξη και ουσιαστική ψηφιακή αγωγή.

Μόνο 46% δήλωσε ότι ο εκπαιδευτικός δείχνει ενδιαφέρον για τη μάθηση κάθε μαθητή στα περισσότερα μαθήματα μαθηματικών, ενώ ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ ήταν 63%. Την ίδια στιγμή, 54% των μαθητών βρισκόταν σε σχολεία των οποίων οι διευθυντές ανέφεραν ότι η διδασκαλία εμποδίζεται από έλλειψη εκπαιδευτικού προσωπικού. Το ποσοστό είναι υπερδιπλάσιο σε σχέση με το 2018. Δεν μπορείς να απαιτείς εξατομικευμένη φροντίδα από ένα σύστημα που λειτουργεί μονίμως στο όριο.

Το σχολείο των εξετάσεων δεν είναι πάντα σχολείο γνώσης

Η ελληνική εκπαίδευση συχνά οργανώνεται γύρω από την κάλυψη ύλης και την επόμενη εξέταση. Έτσι, η αποστήθιση γίνεται ασφαλής τεχνική επιβίωσης, ενώ η απορία μοιάζει με καθυστέρηση. Η οικογένεια που αντέχει οικονομικά αγοράζει πρόσθετη διδασκαλία· εκείνη που δεν αντέχει ελπίζει ότι το ίδιο δημόσιο πρόγραμμα θα καλύψει άνισες αφετηρίες. Το αποτέλεσμα είναι μια εκπαίδευση που δηλώνει δωρεάν αλλά μεταφέρει σημαντικό βάρος εκτός σχολείου.

Η κοινωνικοοικονομική διαφορά στις επιδόσεις μαθηματικών στην Ελλάδα ήταν 76 μονάδες ανάμεσα στο ανώτερο και το κατώτερο τεταρτημόριο. Το χάσμα αυτό δεν είναι μοίρα. Είναι ένδειξη ότι το σχολείο δεν καταφέρνει πάντα να αντισταθμίσει το σπίτι, τη γειτονιά, την πρόσβαση σε βιβλία και τον χρόνο των γονιών.

Τι θα σήμαινε πραγματική αναγέννηση της παιδείας

Πρώτα, σταθερότητα. Οι αλλαγές χρειάζονται διάρκεια, αξιολόγηση και συνέχεια πέρα από τον εκλογικό κύκλο. Δεύτερον, έγκαιρη στήριξη σε ανάγνωση και μαθηματικά πριν το κενό γίνει βουνό. Τρίτον, μόνιμη επιμόρφωση και συνεργασία των εκπαιδευτικών μέσα στο ωράριό τους. Τέταρτον, ψυχολόγοι, ειδικοί παιδαγωγοί και επαρκές προσωπικό εκεί όπου καταγράφεται η μεγαλύτερη ανάγκη.

Και, πάνω απ’ όλα, αλλαγή του στόχου: όχι απλώς να περάσει ο μαθητής στην επόμενη τάξη, αλλά να μπορεί να ρωτά, να ελέγχει, να δημιουργεί και να συνυπάρχει. Η παιδεία δεν είναι μόνο βαθμός ούτε εισιτήριο εργασίας. Είναι η άμυνα της δημοκρατίας απέναντι στην ευπιστία, την περιφρόνηση και τον εύκολο φανατισμό.

Η εκπαιδευτική ανισότητα αρχίζει πριν χτυπήσει το κουδούνι

Το ίδιο σχολικό βιβλίο δεν σημαίνει ίση αφετηρία. Άλλο παιδί έχει ήσυχο δωμάτιο, υπολογιστή, ξένες γλώσσες και γονείς που μπορούν να βοηθήσουν. Άλλο μοιράζεται χώρο, μετακινείται επί ώρες ή χρειάζεται να εργαστεί. Όταν το δημόσιο σχολείο αφήνει κενά, η οικογένεια αγοράζει φροντιστήριο. Όποιος δεν μπορεί, μένει με το κενό. Έτσι η δωρεάν παιδεία γίνεται τυπικά κοινή και ουσιαστικά διαβαθμισμένη.

Η Έκθεση Εκπαίδευσης και Κατάρτισης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και η πρόσφατη ανασκόπηση του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ύλη, αλλά οι βασικές δεξιότητες, η ισότητα πρόσβασης, η επιμόρφωση και η ικανότητα του συστήματος να μαθαίνει από τα αποτελέσματά του. Η αξιολόγηση έχει νόημα όταν οδηγεί σε στήριξη και αλλαγή. Αν χρησιμοποιείται μόνο ως φόβητρο ή ως επικοινωνιακή κατάταξη, οι πραγματικές αδυναμίες κρύβονται.

Η ιστορία δεν αλλάζει μόνο όταν σβήνεται ένα κεφάλαιο

Η ανησυχία ότι η ιστορία μας αλλοιώνεται δεν πρέπει να απορρίπτεται με ειρωνεία, αλλά ούτε να θεωρείται αποδεδειγμένη επειδή κυκλοφόρησε ένα απόσπασμα βιβλίου. Η ιστορική μνήμη αποδυναμώνεται και με πιο πεζούς τρόπους: όταν η ύλη τρέχει τόσο γρήγορα ώστε δεν μένει χρόνος για πηγές, όταν το παιδί αποστηθίζει ημερομηνίες χωρίς να καταλαβαίνει αιτίες και συνέπειες, όταν η τοπική ιστορία, τα μνημεία και οι μαρτυρίες μένουν έξω από την τάξη και όταν κάθε δύσκολο γεγονός μετατρέπεται σε κομματικό σύνθημα.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης συνδέει την ποιοτική διδασκαλία της ιστορίας με τη δημοκρατία και επιμένει σε προσέγγιση βασισμένη σε γεγονότα, ακαδημαϊκή ακρίβεια και πολλαπλές οπτικές. Η πολλαπλή οπτική δεν σημαίνει ότι όλες οι εκδοχές είναι εξίσου αληθινές ούτε ότι το τεκμηριωμένο γεγονός γίνεται σχετικό. Σημαίνει ότι ο μαθητής εξετάζει ποιος έγραψε μια πηγή, πότε, για ποιον σκοπό και ποια άλλα τεκμήρια την επιβεβαιώνουν ή τη διαψεύδουν.

Αν υπάρχει υποψία ουσιαστικής αλλοίωσης, η σοβαρή απάντηση είναι δημόσια σύγκριση: παλιό και νέο πρόγραμμα σπουδών, χρόνος διδασκαλίας ανά περίοδο, πρωτογενείς πηγές, βιβλιογραφία και αιτιολόγηση των αλλαγών. Όχι φωτογραφίες μιας σελίδας χωρίς πλαίσιο. Η ιστορία προστατεύεται καλύτερα από τον ανοιχτό έλεγχο παρά από έναν ακόμη πόλεμο συνθημάτων.

Η εθνική μνήμη δεν χρειάζεται εύπιστους μαθητές. Χρειάζεται νέους που μπορούν να αποδείξουν γιατί κάτι είναι αληθινό.

Η παραπληροφόρηση μπαίνει στην τάξη πριν από τον δάσκαλο

Το παιδί συναντά ιστορία, πολιτική και επιστήμη στο κινητό του, μέσα από βίντεο λίγων δευτερολέπτων που επιβραβεύουν τη βεβαιότητα και την οργή. Μια δραματική αφήγηση ταξιδεύει ταχύτερα από ένα τεκμήριο, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει πειστικό κείμενο, εικόνα ή φωνή χωρίς να εγγυάται την αλήθεια τους. Η UNESCO θεωρεί τον γραμματισμό στα μέσα και την πληροφορία βασικό σύνολο δεξιοτήτων για την αναγνώριση μεροληψίας, παραπληροφόρησης και χειραγώγησης.

Το ίδιο το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής υλοποιεί επιμόρφωση εκπαιδευτικών για ψηφιακό γραμματισμό, στρατηγικές αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης και καλλιέργεια κριτικής σκέψης. Αυτή είναι σωστή κατεύθυνση, αλλά δεν αρκεί ως αποσπασματικό πρόγραμμα. Η επαλήθευση πηγών πρέπει να γίνει καθημερινή πρακτική σε ιστορία, γλώσσα, φυσικές επιστήμες και πολιτειακή αγωγή, από το δημοτικό έως το λύκειο.

Κάθε μαθητής πρέπει να αποφοιτά γνωρίζοντας να εντοπίζει τον αρχικό δημιουργό, να διακρίνει πρωτογενή από δευτερογενή πηγή, να αναζητά ημερομηνία και συμφραζόμενα, να συγκρίνει ανεξάρτητες μαρτυρίες και να αναγνωρίζει πότε μια εικόνα ή ένας αριθμός χρησιμοποιείται για να προκαλέσει αντίδραση αντί να προσφέρει γνώση.

Συμπέρασμα: παιδεία που μορφώνει ελεύθερους ανθρώπους

Χρειάζεται εθνικό σχέδιο για ανάγνωση, μαθηματικά και επιστήμες από τις πρώτες τάξεις, σταθερό προσωπικό από την αρχή της χρονιάς, ουσιαστική ειδική αγωγή και μικρότερη εξάρτηση από την παραπαιδεία. Χρειάζεται επίσης τέχνη, ιστορία, πολιτειακή αγωγή, σωματική δραστηριότητα και ψηφιακή παιδεία. Η γνώση δεν είναι αποθήκη απαντήσεων για εξετάσεις. Είναι η άμυνα του ανθρώπου απέναντι στη χειραγώγηση.

Κάθε σχολείο πρέπει να γνωρίζει τι έμαθαν τα παιδιά του και τι δεν έμαθαν, χωρίς να μετατρέπει τη φτώχεια της περιοχής σε τιμωρία για τον εκπαιδευτικό. Οι πόροι πρέπει να κατευθύνονται περισσότερο εκεί όπου η ανάγκη είναι μεγαλύτερη. Το τελικό μέτρο δεν είναι πόσες εξαγγελίες έγιναν, αλλά πόσα παιδιά μπορούν να διαβάσουν ένα δύσκολο κείμενο, να ελέγξουν έναν ισχυρισμό και να υπερασπιστούν τη σκέψη τους.

Το σχολείο αποτυγχάνει όταν δίνει απολυτήριο χωρίς να έχει δώσει στον νέο τα εργαλεία να μην εξαπατηθεί.