Κειμήλια Εικοσιφοίνισσας: η επιστροφή και τα ερωτήματα για την κυριότητα

Κειμήλια Εικοσιφοίνισσας: γιατί αναφέρονται 48 και 53

Η ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού της 29ης Σεπτεμβρίου 2026 περιγράφει μνημόνιο με τη Βουλγαρία για αμοιβαία κατάθεση κειμηλίων και ανθρώπινων καταλοίπων. Από ελληνικής πλευράς περιλαμβάνονται τα λείψανα που έχουν ταυτοποιηθεί ως ανήκοντα στον Σαμουήλ και άλλο ανθρωπολογικό υλικό από τη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου. Τα εκκλησιαστικά αντικείμενα είχαν μεταφερθεί στη Σόφια το 1917.

Η διαφορά των αριθμών έχει συγκεκριμένη εξήγηση. Σε συνέντευξη στο βουλγαρικό πρακτορείο BTA στις 3 Οκτωβρίου, η Πετράνκα Νεντέλτσεβα, επικεφαλής Εκθέσεων και Διεθνών Δραστηριοτήτων του Εθνικού Μουσείου Ιστορίας της Βουλγαρίας, εξηγεί ότι πρόκειται για 53 αντικείμενα καταχωρισμένα σε 48 αριθμούς απογραφής. Ορισμένες εγγραφές περιλαμβάνουν ζεύγη.

Την ίδια αντιστοίχιση καταγράφει το ρεπορτάζ του ΣΚΑΪ από την παρουσίαση της 10ης Οκτωβρίου. Άρα δεν προκύπτει από αυτά τα δύο μεγέθη ότι προστέθηκαν ή χάθηκαν πέντε αντικείμενα. Χρειάζεται πάντως δημοσιευμένος αναλυτικός κατάλογος για να αντιστοιχίζεται κάθε αριθμός σε συγκεκριμένο κειμήλιο.

Ούτε προέρχονται όλα από την Εικοσιφοίνισσα. Το υπουργείο αναφέρει επίσης τη Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, τη Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης και τη Μονή Μεταμόρφωσης Σωτήρος Ναούσης. Η ακρίβεια της προέλευσης είναι μέρος της αποκατάστασης: κάθε κοινότητα δικαιούται να αναγνωρίζει τα δικά της τεκμήρια, όχι να χάνεται μέσα σε έναν συνολικό αριθμό.

Η επιστροφή δεν απαντά μόνη της στο ερώτημα της κυριότητας

Στο πρωτογενές δελτίο του Υπουργείου Πολιτισμού για τα εγκαίνια, η Λίνα Μενδώνη δηλώνει: «Η επιστροφή τους αναγνωρίζει έμμεσα ιδιοκτησία τους από την Ελλάδα». Η λέξη «έμμεσα» έχει σημασία. Δεν ισοδυναμεί από μόνη της με δημοσιευμένη συμβατική ρήτρα μεταβίβασης.

Αντίθετα, η Νεντέλτσεβα δήλωσε στο BTA ότι τα αντικείμενα παραμένουν στην απογραφή του βουλγαρικού μουσείου και ότι δεν δωρήθηκαν ούτε μεταβιβάστηκε η κυριότητά τους στην Ελλάδα. Τα περιέγραψε ως δανειζόμενα για έκθεση. Πρόσθεσε ότι, κατά τον χρόνο της συνέντευξης, στις 3 Οκτωβρίου, δεν είχε οριστεί ημερομηνία επιστροφής τους στη Βουλγαρία.

Αυτή είναι επώνυμη δήλωση στελέχους του μουσείου, όχι το ίδιο το υπογεγραμμένο μνημόνιο. Αντίστοιχα, η υπουργική ερμηνεία δεν υποκαθιστά την ανάγνωση των όρων. Χωρίς έλεγχο του πλήρους υπογεγραμμένου κειμένου και των παραρτημάτων του, οι δημόσιες δηλώσεις δεν επιτρέπουν οριστικό συμπέρασμα ούτε περί απλού δανείου ούτε περί ολοκληρωμένης μεταβίβασης κυριότητας.

Η ελληνική πλευρά έχει δώσει και τη δική της ουσιαστική υπεράσπιση. Στις 6 Οκτωβρίου, στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» των Βασίλη Αδαμόπουλου και Μαρίας Γεωργίου στο ERTnews Radio 105,8, η υπουργός παρουσίασε τη συμφωνία ως πρώτη φάση, χωρίς παραίτηση από ελληνικές διεκδικήσεις και με συνέχεια των διαπραγματεύσεων.

Η δική μας θέση είναι συγκεκριμένη: η φυσική επάνοδος αξίζει να αναγνωριστεί, αλλά η δημόσια λογοδοσία δεν τελειώνει εκεί. Ποιος αποφασίζει για μετακίνηση, συντήρηση, έκθεση και λατρευτική χρήση; Υπάρχει δυνατότητα ανάκλησης της παραχώρησης; Αυτά είναι ερωτήματα προς το κείμενο της συμφωνίας, όχι υπαινιγμοί ότι γνωρίζουμε ήδη τις απαντήσεις.

Τι καταγγέλλει ο Μητροπολίτης Δράμας

Στη συνέντευξη του Μητροπολίτη Δράμας Δωροθέου στον Δημήτρη Λυκούδη, που αναρτήθηκε στην Απογευματινή στις 13 Οκτωβρίου, ο ιεράρχης αναφέρει ότι δεν είχε προηγηθεί ενημέρωση της Μητρόπολης και ότι έμαθε τη συμφωνία από τα μέσα ενημέρωσης. Εκφράζει επίσης ανησυχία για τη διαπραγματευτική σημασία της παράδοσης των λειψάνων του Σαμουήλ.

Πρόκειται για τη δική του επώνυμη μαρτυρία και εκτίμηση. Δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι η συμφωνία ακυρώνει δικαιώματα. Θέτει όμως ένα εύλογο ζήτημα συμμετοχής των άμεσα ενδιαφερομένων: πότε ενημερώθηκαν, ποια στοιχεία έλαβαν και αν είχαν δυνατότητα να διατυπώσουν τεκμηριωμένες παρατηρήσεις πριν από την υπογραφή.

Η υπουργική τοποθέτηση της 6ης Οκτωβρίου προηγήθηκε της ανάρτησης της συνέντευξης. Δεν παρουσιάζεται, επομένως, ως ειδική απάντηση στην καταγγελία του Δωροθέου. Στις 10 Οκτωβρίου, σύμφωνα με το ρεπορτάζ του ΣΚΑΪ, η Μενδώνη απέρριψε επίσης την κριτική περί αποδυνάμωσης της διαπραγματευτικής θέσης λόγω των λειψάνων, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία ωφελεί την Ελλάδα και την Εκκλησία. Αυτό απαντά στο σκεπτικό της ανταλλαγής, όχι στο διαφορετικό ερώτημα της προηγούμενης ενημέρωσης της Μητρόπολης.

Στις 13 Οκτωβρίου, βουλευτές του ΠΑΣΟΚ ζήτησαν σύγκληση της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων για ενημέρωση σχετικά με το μνημόνιο. Είναι αίτημα κοινοβουλευτικού ελέγχου, όχι πόρισμα που έχει ήδη κρίνει τη συμφωνία.

Τα έγγραφα που χρειάζονται και το επόμενο ορατό βήμα

Υπάρχει ήδη ένα συγκεκριμένο ίχνος αναζήτησης των όρων στη βουλγαρική κρατική πλατφόρμα πρόσβασης σε δημόσια πληροφορία. Αίτηση ιδιώτη της 5ης Οκτωβρίου ζητά το υπογεγραμμένο κείμενο, τον κατάλογο των αντικειμένων και διευκρινίσεις για κυριότητα, διάρκεια, δυνατότητα επιστροφής και δικαιώματα χρήσης. Στον έλεγχο της 14ης Οκτωβρίου εμφανιζόταν υπό επεξεργασία, με προθεσμία 19 Οκτωβρίου. Δεν είναι αίτηση του δικού μας μέσου.

Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι κανένα έγγραφο δεν έχει δημοσιευθεί οπουδήποτε. Αποδεικνύει ότι υπάρχει καταχωρισμένο αίτημα με ακριβώς αυτά τα ερωτήματα. Η δημοσίευση του πλήρους μνημονίου και ενός καταλόγου που συνδέει αριθμό απογραφής, φωτογραφία, προέλευση και προορισμό θα επέτρεπε έλεγχο πέρα από τις δηλώσεις.

Για τον επισκέπτη υπάρχει και μια συγκεκριμένη πληροφορία: η ανακοίνωση της 29ης Σεπτεμβρίου προβλέπει έκθεση στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου 2026 και κατόπιν μεταφορά στις ιστορικές εκκλησιαστικές εστίες. Αυτό είναι το ανακοινωμένο σχέδιο, όχι πιστοποίηση ότι η επόμενη μεταφορά έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Πριν από επίσκεψη χρειάζεται επιβεβαίωση του ισχύοντος ωραρίου από το μουσείο.

Η συζήτηση συνδέεται με το ευρύτερο ερώτημα της επιστροφής και της κυριότητας των Γλυπτών του Παρθενώνα, χωρίς οι δύο υποθέσεις να έχουν ταυτόσημους όρους. Και η διαδρομή της Μελίνας Μερκούρη στη διεκδίκηση της πολιτιστικής κληρονομιάς θυμίζει ότι η μνήμη χρειάζεται επιμονή και δημόσιο λόγο, όχι μόνο πανηγυρικές στιγμές.

Ο πολίτης μπορεί να παρακολουθεί την επίσημη απάντηση στο καταχωρισμένο αίτημα και να ζητά από τους αρμόδιους φορείς τον κατάλογο και τους όρους. Η απαίτηση για έγγραφα δεν μειώνει τη συγκίνηση της επιστροφής· της δίνει σταθερό έδαφος. Θα αρκεστούμε να ξέρουμε πού βρίσκονται σήμερα τα κειμήλια ή θα απαιτήσουμε να γνωρίζουμε και ποια δικαιώματα εξασφαλίζονται για το αύριο; Τα δικά σας συμπεράσματα.