Γλυπτά του Παρθενώνα: επιστροφή ή δανεισμός με τίμημα την κυριότητα;

Γλυπτά του Παρθενώνα: οι δύο επίσημες θέσεις που δεν έχουν συναντηθεί

Η γραπτή απάντηση του βρετανικού Κοινοβουλίου αφορά ερώτηση της βουλευτού Claire Hazelgrove για ενδεχόμενη τροποποίηση του British Museum Act 1963, ώστε να επιτραπεί οριστική μεταβίβαση αντικειμένων σε εξαιρετικές περιστάσεις, μεταξύ τους τα Γλυπτά. Ο αρμόδιος υπουργός Ian Murray απάντησε στις 10 Σεπτεμβρίου ότι δεν έχει γίνει σχετική αξιολόγηση και δεν υπάρχουν σχέδια αλλαγής του νόμου που θα επέτρεπε μόνιμη μεταφορά τους. Είναι καταγεγραμμένη κυβερνητική επιλογή, όχι μια αόριστη υπόθεση για τις διαθέσεις του Λονδίνου.

Δύο εβδομάδες αργότερα, στο άρθρο του Έλληνα πρωθυπουργού της 24ης Σεπτεμβρίου, η Αθήνα έθεσε το αντίστροφο όριο: καμία ρύθμιση που απαιτεί αναγνώριση κυριότητας του Βρετανικού Μουσείου και κανένα σχήμα που αντιμετωπίζει την Ελλάδα ως δανειζόμενη τμήματα του μνημείου της. Η παρέμβαση συνδέθηκε με τον δανεισμό της Ταπισερί της Μπαγιέ στη Βρετανία. Το επιχείρημα ήταν ότι εκεί μετακινείται ένα ενιαίο έργο, ενώ στον Παρθενώνα ζητείται η επανένωση διασκορπισμένων μερών ενός αρχιτεκτονικού συνόλου.

Αυτό το όριο χρειάζεται να κριθεί από το τελικό κείμενο οποιασδήποτε συμφωνίας. Η διατύπωσή του από έναν πρωθυπουργό δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι διασφαλίστηκε. Αντίστοιχα, η βρετανική απάντηση δεν αποδεικνύει ότι οι συζητήσεις σταμάτησαν. Δείχνει όμως ότι ο πιο καθαρός δρόμος, η νομοθετική άρση του εμποδίου για οριστική μεταφορά, δεν αποτελεί δηλωμένη κυβερνητική πρόθεση. Όποιος παρουσιάζει τη λύση ως έτοιμη οφείλει να εξηγήσει πώς γεφυρώνεται αυτή η απόσταση, με ποια εξουσιοδότηση και με ποιο αποτέλεσμα μετά τη λήξη μιας πρώτης περιόδου έκθεσης.

Το ίδιο το Βρετανικό Μουσείο αναφέρει ότι συνεχίζονται εποικοδομητικές συζητήσεις για μια νέα συνεργασία με την Ελλάδα. Υπερασπίζεται παράλληλα την παρουσία των Γλυπτών μέσα στη διαπολιτισμική συλλογή του και τη δυνατότητα δανεισμών υπό τους συνήθεις όρους του. Αυτή είναι η θέση του κατόχου, όχι ουδέτερη δικαστική κρίση για ολόκληρη τη διαφορά. Πρέπει να διαβάζεται μαζί με την ελληνική θέση, ώστε ο αναγνώστης να καταλάβει την πραγματική σύγκρουση και να μην αποκτά ψεύτικη βεβαιότητα από μία μόνο πλευρά.

Η ανεξάρτητη δημοσιογραφική κάλυψη διασταυρώνει ότι η διαφωνία αφορά τους όρους κυριότητας. Ο Guardian, στις 24 Σεπτεμβρίου, κατέγραψε την απόρριψη αναγνώρισης βρετανικής κυριότητας από την Αθήνα. Δεν δημοσιοποιείται εκεί τελική συμφωνία. Αυτό το τελευταίο έχει σημασία: η ύπαρξη επικοινωνίας μεταξύ των πλευρών, ακόμη και όταν είναι συστηματική, δεν ισοδυναμεί με συμφωνημένους όρους ούτε με συγκεκριμένη ημερομηνία επιστροφής. Η υπεύθυνη ενημέρωση κρατά χωριστά την επιθυμία, τη διαπραγμάτευση και το δεσμευτικό αποτέλεσμα.

Το αίτημα έχει διαδρομή πολύ μεγαλύτερη από την πολιτική θητεία οποιουδήποτε σημερινού προσώπου. Η Μελίνα Μερκούρη και η πολιτιστική διεκδίκηση εξηγούν μια σημαντική φάση αυτής της διαδρομής, αλλά δεν αρκούν για να κριθεί μια νέα σύμβαση. Ο πατριωτικός λόγος γίνεται εύκολα προσωπικό επικοινωνιακό κεφάλαιο όταν η εθνική προσπάθεια εμφανίζεται σαν αποκλειστικό κατόρθωμα μιας κυβέρνησης. Η συνέχεια του αιτήματος απαιτεί θεσμική μνήμη, δημόσιο αρχείο και δυνατότητα ελέγχου από όσους θα αναλάβουν την ευθύνη αύριο.

Δεν έχουμε λόγο να υιοθετήσουμε ούτε τη βεβαιότητα ότι όλα λύθηκαν ούτε την αντίθετη βεβαιότητα ότι υπάρχει ήδη κρυφή παραχώρηση. Χωρίς δημοσιευμένη σύμβαση δεν γνωρίζουμε τελική διάρκεια, οικονομική κατανομή, ασφάλιση ή μηχανισμό επίλυσης διαφορών. Η έλλειψη αυτών των στοιχείων δεν αποδεικνύει σκάνδαλο. Δημιουργεί όμως συγκεκριμένο όριο στην ενημέρωση. Το κράτος μπορεί να διαπραγματεύεται με αναγκαία εμπιστευτικότητα· δεν μπορεί να ζητά από τους πολίτες να αξιολογήσουν ένα οριστικό αποτέλεσμα μόνο από φωτογραφίες συναντήσεων και αισιόδοξες δηλώσεις.

Γιατί η επανένωση δεν είναι απλώς αλλαγή αίθουσας

Στην Αίθουσα του Παρθενώνα του Μουσείου Ακρόπολης, τα πρωτότυπα συνδυάζονται με εκμαγεία των έργων που βρίσκονται σε ξένα μουσεία. Η διάταξη ακολουθεί τη σχέση τους με τον ναό, ενώ η γυάλινη αίθουσα επιτρέπει οπτική επαφή με το μνημείο. Τα αντίγραφα δεν παρουσιάζονται ως πρωτότυπα. Κάνουν ορατή μια απουσία. Ο επισκέπτης μπορεί να δει τη συνέχεια της αφήγησης και, ταυτόχρονα, να καταλάβει ότι η συνέχεια αυτή αποκαθίσταται σήμερα εν μέρει με υποκατάστατα.

Η ζωφόρος, οι μετόπες και τα αετώματα δεν δημιουργήθηκαν σαν ανεξάρτητα έργα που απλώς έτυχε να βρεθούν στην ίδια πόλη. Το Υπουργείο Πολιτισμού τεκμηριώνει τη λειτουργία τους ως αρχιτεκτονικών και συμβολικών στοιχείων του ναού. Η ελληνική επιχειρηματολογία στηρίζεται σε αυτή τη σχέση. Δεν χρειάζεται να αρνηθεί ότι ένα γλυπτό μπορεί να συγκινεί και μακριά από τον τόπο του. Χρειάζεται να δείξει τι χάνεται όταν το μέρος εκτίθεται αποκομμένο από τα υπόλοιπα μέρη και από το οικοδόμημα που εξηγεί τη θέση του.

Το Βρετανικό Μουσείο αντιτείνει ότι η έκθεση στο Λονδίνο επιτρέπει τη σύγκριση με άλλους πολιτισμούς. Αυτό είναι ουσιαστικό μουσειολογικό επιχείρημα και αξίζει απάντηση. Η συγκριτική θέαση έχει εκπαιδευτική αξία, αλλά δεν δίνει αυτόματα προτεραιότητα στην κατοχή κάθε πρωτοτύπου. Μπορεί να υπηρετείται με συνεργασίες, προσωρινές εκθέσεις, ψηφιακή τεκμηρίωση και εναλλασσόμενα έργα που μετακινούνται με συναίνεση. Το ερώτημα είναι γιατί η διαπολιτισμική μάθηση πρέπει υποχρεωτικά να στηρίζεται στη μόνιμη διατήρηση του διαμελισμού ενός συγκεκριμένου μνημείου.

Η επανένωση δεν σημαίνει ότι τα πρωτότυπα πρέπει να επανατοποθετηθούν επάνω στον σημερινό ναό. Η προστασία τους σε κατάλληλο μουσείο είναι διαφορετικό ζήτημα από την αποκατάσταση της σχέσης τους. Ούτε σημαίνει ότι θα ανακτηθούν τμήματα που έχουν καταστραφεί. Η απώλεια ενός μέρους δεν ακυρώνει τη δυνατότητα να συναντηθούν όσα σώζονται. Αν μια ιστορική επιστολή χάσει μία σελίδα, αυτό δεν αποτελεί λόγο να κρατάμε τις υπόλοιπες χωρισμένες επειδή η επιστολή δεν μπορεί πλέον να γίνει απολύτως πλήρης.

Χρειάζεται επίσης προσοχή όταν χρησιμοποιούμε τον Παρθενώνα ως εύκολο σύμβολο μιας κοινωνίας χωρίς αντιφάσεις. Ο Περικλής, η δημοκρατία και η ισχύς της Αθήνας συνδέονται με πραγματικά επιτεύγματα αλλά και με δύσκολα ερωτήματα για την εξουσία. Η διεκδίκηση της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν απαιτεί εξιδανίκευση ολόκληρης της αρχαιότητας. Το έργο αξίζει προστασία ως ιστορικό τεκμήριο και δημιουργία, ακόμη και όταν η κοινωνία που το παρήγαγε είχε αποκλεισμούς ή συγκρούσεις που σήμερα εξετάζουμε κριτικά.

Αυτή είναι και η διαφορά ανάμεσα στην πατριωτική συνείδηση και στην αυτάρεσκη επίδειξη. Η πρώτη ζητά να γνωρίσει το αντικείμενο, να σεβαστεί τους δημιουργούς και να αναλάβει τις σημερινές ευθύνες συντήρησης. Η δεύτερη αρκείται στη φράση ότι κάποτε υπήρξαμε σπουδαίοι. Η επιστροφή των Γλυπτών αποκτά βαθύτερο νόημα όταν συνδέεται με πρόσβαση των παιδιών στη γνώση, επαρκές επιστημονικό προσωπικό και ουσιαστική φροντίδα όλων των μνημείων. Δεν μπορεί ένα εμβληματικό αίτημα να λειτουργεί ως άλλοθι για παραμέληση μικρότερων τόπων μνήμης.

Υπάρχει, τέλος, ένα ανθρώπινο στοιχείο: ο θεατής στέκεται μπροστά σε έργα των οποίων τα σωζόμενα μέρη δεν μπορεί να δει μαζί ως πρωτότυπα. Η πραγματική διάταξη της αίθουσας αποτελεί το τεκμήριο. Η συναισθηματική μας αντίδραση σε αυτή είναι προσωπική και δεν πρέπει να παρουσιάζεται σαν μέτρηση όλων των επισκεπτών. Εκεί όμως αρχίζει μια έντιμη δημόσια συζήτηση: τι οφείλουμε στο ίδιο το έργο και τι στα πρόσωπα που θέλουν να το μελετήσουν χωρίς τον σημερινό κατακερματισμό;

Η κυριότητα, η διάρκεια και τα ανταλλάγματα μιας συμφωνίας

Ο British Museum Act 1963 διακρίνει τη δυνατότητα δανεισμού από την οριστική διάθεση αντικειμένων. Οι εξουσίες δανεισμού και οι περιορισμένες περιπτώσεις διάθεσης δεν είναι το ίδιο εργαλείο. Αυτό εξηγεί γιατί μια διοίκηση μπορεί να συζητά μετακίνηση χωρίς να υπόσχεται μεταβίβαση κυριότητας. Η γενική διάκριση είναι σαφής· η νομιμότητα μιας συγκεκριμένης μελλοντικής λύσης θα κριθεί από το πλήρες κείμενο, τις αρμοδιότητες των υπογραφόντων και το εφαρμοστέο δίκαιο, όχι από τη λέξη που θα επιλεγεί για την ανακοίνωσή της.

Ένας μακροχρόνιος δανεισμός θα μπορούσε πρακτικά να δώσει πολύ περισσότερους χρόνους κοινής θέασης στην Αθήνα. Αυτό είναι πραγματικό όφελος που δεν πρέπει να υποτιμάται. Θα μπορούσε όμως να αφήνει τη μόνιμη απόφαση για την παραμονή στον δανειστή. Η ανανέωση δεν είναι εγγύηση όταν εξαρτάται αποκλειστικά από τη συναίνεση ενός άλλου φορέα. Και μια πολιτική δέσμευση συνεργασίας δεν είναι αναγκαστικά δεσμευτική ρήτρα έναντι μιας μελλοντικής διοίκησης. Ο χρόνος που θα κερδηθεί και το δικαίωμα που ενδεχομένως θα αναγνωριστεί πρέπει να εξεταστούν χωριστά.

Η κυριότητα δεν είναι διακοσμητική νομική λέξη. Αφορά την εξουσία να αποφασίζεις για το αντικείμενο και, σε συνδυασμό με τη σύμβαση, να ζητάς την επιστροφή του. Η φυσική κατοχή αφορά το πού βρίσκεται και ποιος το φροντίζει. Οι δύο έννοιες μπορούν να χωριστούν. Το ίδιο ισχύει για την αναγνώριση: μια ελληνική υπογραφή που αποδέχεται τον τίτλο του άλλου μέρους θα είχε διαφορετικό περιεχόμενο από μια ρύθμιση που δηλώνει ρητά ότι καμία πλευρά δεν εγκαταλείπει τη θέση της. Δεν γνωρίζουμε αν τέτοια διατύπωση θα γίνει αποδεκτή· είναι ζήτημα προς έλεγχο.

Εξίσου κρίσιμο είναι τι θα μετακινείται από την Ελλάδα στο πλαίσιο συνεργασίας. Οι περιοδικές εκθέσεις δεν αποτελούν από μόνες τους παραχώρηση ή ξεπούλημα. Χρειάζονται όμως συγκεκριμένο κατάλογο, τεκμηριωμένη κατάσταση διατήρησης, διάρκεια, όρους μεταφοράς και ασφαλή επιστροφή. Αν η παρουσία των Γλυπτών εξαρτάται διαρκώς από αντικαταβολή άλλων πολύτιμων έργων, η κοινωνία πρέπει να γνωρίζει το μέγεθος και τη σταθερότητα αυτής της υποχρέωσης. Δεν μπορεί ένα ανοιχτό σύνολο ανταλλαγμάτων να παρουσιάζεται σαν μία μικρή, οριστικά διευθετημένη διευκόλυνση.

Το κόστος περιλαμβάνει δυνητικά εξειδικευμένη συσκευασία, μεταφορά, συντήρηση, ασφάλιση, φύλαξη και διοργάνωση εκθέσεων. Δεν διαθέτουμε δημόσιο τελικό προϋπολογισμό συγκεκριμένης συμφωνίας και επομένως δεν μπορεί να αποδοθεί πραγματικό ποσό. Η σωστή απαίτηση είναι να αναφερθεί ποιος αναλαμβάνει κάθε δαπάνη και κάθε κίνδυνο, αν προβλέπεται κρατική εγγύηση και ποιο όργανο ελέγχει την επιβάρυνση. Η πολιτιστική αξία δεν εξαντλείται στα χρήματα, αλλά αυτή η αλήθεια δεν καταργεί τη λογοδοσία για το δημόσιο χρήμα.

Εδώ συναντιέται το σημερινό ερώτημα με το ευρύτερο θέμα της πολιτιστικής κληρονομιάς και των μακροχρόνιων παραχωρήσεων. Η διάρκεια μιας πράξης, ο τίτλος της και η πραγματική μεταβολή δικαιωμάτων χρειάζονται χωριστή ανάγνωση. Δεν αρκεί να ακούσουμε έναν μεγάλο αριθμό ετών και να συμπεράνουμε ότι υπάρχει πώληση. Δεν αρκεί όμως ούτε η καθησυχαστική λέξη συνεργασία για να παρακάμψουμε τις δεσμεύσεις. Η κοινωνία χρειάζεται όρους που μπορούν να ελεγχθούν, όχι ορολογία που μπορεί να αλλάζει ανάλογα με το ακροατήριο.

Η εύλογη ανάγκη εμπιστευτικότητας στις συνομιλίες δεν δικαιολογεί μόνιμη αδιαφάνεια μετά την απόφαση. Μια συμφωνία τέτοιου βάρους πρέπει να συνοδεύεται από κατανοητή παρουσίαση των κρίσιμων όρων και των αρμόδιων εγκρίσεων. Όπου υπάρχουν ευαίσθητες τεχνικές λεπτομέρειες ασφαλείας, μπορούν να προστατευθούν χωρίς να εξαφανιστούν η διάρκεια, η κυριότητα, οι οικονομικές υποχρεώσεις και οι εγγυήσεις επιστροφής. Ο πολίτης δεν ζητά να μάθει διαδρομές ασφαλείας. Ζητά να μάθει τι δεσμεύει τη χώρα του και για πόσο.

Είναι θεμιτό να υπάρχουν διαφορετικές πολιτικές κρίσεις για μια ενδιάμεση λύση. Κάποιος μπορεί να προτιμά άμεση κοινή έκθεση με προσωρινή ρύθμιση· άλλος να θεωρεί ότι ο κίνδυνος αναγνώρισης τίτλου είναι μεγαλύτερος από το άμεσο όφελος. Η συζήτηση γίνεται σοβαρή όταν και οι δύο μιλούν για την ίδια σύμβαση και τις ίδιες ρήτρες. Αποτυγχάνει όταν ο ένας χαρακτηρίζει κάθε επιφύλαξη εθνική άρνηση και ο άλλος κάθε διαπραγμάτευση προδοσία. Η σκληρή κριτική χρειάζεται αντικείμενο, όχι προεξοφλημένη ενοχή.

Οι επιστροφές που έγιναν και το χρέος να ζητάμε καθαρούς όρους

Υπάρχουν πραγματικές επανενώσεις που αξίζουν προσοχή. Στις 4 Ιουνίου 2022 το Μουσείο Ακρόπολης ανακοίνωσε τη μόνιμη επανένωση του θραύσματος Fagan από το Παλέρμο. Πρόκειται για τμήμα της ανατολικής ζωφόρου, συνδεδεμένο με τη μορφή της Άρτεμης. Το μουσείο περιγράφει το αποτέλεσμα ως παρακατάθεση για πάντα. Η περίπτωση δείχνει ότι μια συγκεκριμένη διοικητική και πολιτική διαδρομή μπορεί να καταλήξει σε ουσιαστική μονιμότητα. Δεν αποδεικνύει ότι οι ίδιες εξουσίες και οι ίδιοι νομικοί όροι ισχύουν αυτόματα στη Βρετανία.

Στις 24 Μαρτίου 2023 ακολούθησε η μόνιμη επανένωση τριών θραυσμάτων από τα Μουσεία του Βατικανού. Περιλάμβαναν μέρη από τη ζωφόρο, μια μετόπη και ένα αέτωμα. Το τεκμήριο είναι η ίδια η πράξη και η επίσημη ανακοίνωση, όχι μια αφηρημένη υπόσχεση καλής θέλησης. Οι περιπτώσεις αυτές ενισχύουν το πολιτικό και πολιτιστικό επιχείρημα της επανένωσης. Ταυτόχρονα υπενθυμίζουν ότι χρειάζεται εργασία ανά κάτοχο, ανά δικαιοδοσία και ανά αντικείμενο· οι προηγούμενες επιτυχίες είναι δρόμοι έρευνας, όχι μαγικό νομικό προηγούμενο για κάθε διαφορά.

Η Διακυβερνητική Επιτροπή της UNESCO για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών προσφέρει πλαίσιο διευκόλυνσης διμερών διαπραγματεύσεων και δυνατότητα μεσολάβησης. Η ίδια η UNESCO διευκρινίζει ότι δεν έχει δικαστική εξουσία να αποφασίζει δεσμευτικά για τις υποθέσεις. Επομένως, η διεθνής στήριξη έχει βάρος, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως εκτελεστή απόφαση που απλώς περιμένει εφαρμογή. Η διπλωματία κερδίζει όταν αξιοποιεί με ακρίβεια το διαθέσιμο εργαλείο. Αδυνατίζει όταν υπόσχεται δυνατότητες που το εργαλείο δεν διαθέτει.

Χρειάζεται και μια καθαρή απάντηση στην ιστορική διαφορά. Η Ελλάδα θεωρεί την αφαίρεση παράνομη· το Βρετανικό Μουσείο υποστηρίζει τη νομιμότητα της απόκτησής του μέσω των τότε διαδικασιών. Αυτές είναι συγκρουόμενες επίσημες θέσεις. Δεν υπάρχει λόγος να αποκρύπτουμε τη βρετανική θέση, ούτε να την υιοθετούμε σαν τελική αλήθεια επειδή βρίσκεται στον ιστότοπο ενός μεγάλου μουσείου. Μια πλήρης νομική αποτίμηση απαιτεί έλεγχο των ιστορικών εγγράφων και της αρμοδιότητας όσων τα εξέδωσαν. Το σημερινό ηθικό και μουσειολογικό αίτημα παραμένει ισχυρό ακόμη και όταν αυτή η νομική διαφορά δεν έχει λυθεί.

Η δική μας κρίση είναι ότι η μόνιμη επανένωση στην Αθήνα αποτελεί τον δικαιότερο προσανατολισμό. Δεν στηρίζεται στην απαξίωση των Βρετανών πολιτών ή των επιστημόνων του μουσείου. Στηρίζεται στην ενότητα του έργου και στη δυνατότητα συνεργασίας χωρίς διαιώνιση του διαμελισμού. Η κριτική προς την ελληνική κυβέρνηση είναι επίσης αναγκαία: το εθνικό αίτημα δεν μπορεί να μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη εξουσιοδότηση. Όποιος αναλαμβάνει να το διαπραγματευτεί οφείλει να εξηγήσει πώς μια προτεινόμενη λύση υπηρετεί τη μονιμότητα και πώς προστατεύει τις θέσεις της χώρας.

Ο αναγνώστης μπορεί να ζητήσει ειρηνικά, από το Υπουργείο Πολιτισμού και μέσω των κοινοβουλευτικών εκπροσώπων του, συγκεκριμένη ενημέρωση για τα κριτήρια οποιασδήποτε συμφωνίας. Δεν χρειάζεται να απαιτεί αποκάλυψη κάθε ανεπίσημης συζήτησης. Μπορεί να επιμένει ότι πριν παρουσιαστεί μια τελική πράξη ως εθνική επιτυχία πρέπει να είναι γνωστά ο τίτλος κατοχής, η διάρκεια, η δυνατότητα ανάκλησης, τα ανταλλάγματα και ο δημόσιος έλεγχος. Οι εκπαιδευτικοί και οι πολιτιστικοί σύλλογοι μπορούν παράλληλα να χρησιμοποιούν την τεκμηρίωση των μουσείων, ώστε η διεκδίκηση να στηρίζεται σε γνώση και να μην περιορίζεται σε επετειακή συγκίνηση.

Μια πατρίδα με αυτοσεβασμό δεν φοβάται τη συνεργασία, αλλά δεν συγχέει την καλή σχέση με την παραίτηση από το αίτημά της. Μπορεί να αναγνωρίζει την επιστημονική εργασία των άλλων και να διαφωνεί με την κατοχή των έργων. Μπορεί να αναζητά μια δημιουργική λύση και να απαιτεί ταυτόχρονα νομική σαφήνεια. Αυτή η στάση δεν είναι αδυναμία. Είναι η δυνατότητα να μην εγκλωβίζεται ούτε στην αδράνεια ούτε στην ανάγκη ενός βιαστικού θριάμβου. Το μάρμαρο αντέχει αιώνες· μια κακή υπογραφή μπορεί επίσης να δεσμεύει πολύ πέρα από τους ανθρώπους που τη βάζουν.

Ένα χρήσιμο δημόσιο αρχείο θα μπορούσε να ξεχωρίζει την ημερομηνία κάθε επίσημης θέσης, τον αρμόδιο φορέα και το επόμενο δεσμευτικό βήμα. Έτσι θα φαινόταν αν άλλαξε πράγματι μια προϋπόθεση ή αν επαναλαμβάνεται μια παλαιότερη εξαγγελία με νέο τίτλο. Αυτό δεν είναι απαίτηση για καθημερινή δημοσιοποίηση της διπλωματικής τακτικής. Είναι πρόταση θεσμικής λογοδοσίας μετά από κρίσιμες αποφάσεις: ποιος ενέκρινε τι, ποια δικαιώματα διατηρούνται και πώς θα ελεγχθεί η τήρηση των όρων. Η πολιτιστική διεκδίκηση θα γινόταν έτσι κοινή υπόθεση με συνέχεια και γνώση, χωρίς να εξαρτάται κάθε φορά από την προσωπική εμπιστοσύνη σε έναν εκπρόσωπο.

Όταν έρθει η ώρα μιας συμφωνίας, θα μας αρκέσει να δούμε τα Γλυπτά στην Αθήνα για ορισμένα χρόνια ή θα απαιτήσουμε να γνωρίζουμε ποιος θα αποφασίζει για τη θέση τους, με ποια δικαιώματα και με ποια εγγύηση μόνιμης επανένωσης; Τα δικά σας συμπεράσματα.