Δομήνικος Θεοτοκόπουλος: ο Κρητικός που έγινε El Greco και ζωγράφισε την πίστη σαν φωτιά

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος: Από τη βενετοκρατούμενη Κρήτη στη μεγάλη σχολή του κόσμου

Η Κρήτη του 16ου αιώνα δεν ήταν περιφέρεια χωρίς τέχνη. Η κρητική σχολή εικόνων παρήγε έργα για ορθόδοξους και καθολικούς πελάτες και ένωνε βυζαντινή παράδοση με δυτικές επιρροές. Ο Θεοτοκόπουλος καταγράφεται ήδη ως «μαΐστρος», δηλαδή αναγνωρισμένος επαγγελματίας, πριν φύγει. Δύο εικόνες θεωρούνται ασφαλή πρώιμα έργα του και δείχνουν ότι η αφετηρία του ήταν ώριμη, όχι αδέξια.

Περί το 1567 βρίσκεται στη Βενετία. Μαθαίνει προοπτική, σύνθεση μεγάλων αφηγήσεων, ελεύθερη πινελιά και το χρώμα ως δύναμη. Δεν εγκαταλείπει τη βυζαντινή ρίζα· τη μετασχηματίζει. Αυτό είναι το πρώτο σπάνιο δίδαγμα της ζωής του: η ταυτότητα δεν σώζεται με ακινησία. Σώζεται όταν έχει αρκετό πυρήνα ώστε να συναντήσει τον κόσμο χωρίς να διαλυθεί μέσα του.

Το 1570 πηγαίνει στη Ρώμη με συστατική επιστολή του μικρογράφου Τζούλιο Κλόβιο και στεγάζεται στο ανάκτορο του καρδιναλίου Αλεσάντρο Φαρνέζε. Εντάσσεται στην ακαδημία ζωγράφων, διατηρεί εργαστήριο, αλλά δεν αποκτά τις μεγάλες παραγγελίες που αναζητά. Η παράδοση ότι επέκρινε τον Μιχαήλ Άγγελο έχει ιστορική βάση στις πηγές και πιθανόν του κόστισε. Η αυτοπεποίθηση έγινε ρήξη με το κατεστημένο.

Η ελληνικότητα του Θεοτοκόπουλου δεν ήταν σύνθημα. Ήταν μνήμη τεχνικής, γλώσσας και πνευματικού βλέμματος που ταξίδεψε μαζί του.

Το Τολέδο, οι μεγάλες παραγγελίες και η σύγκρουση με την εξουσία

Το 1576 ή 1577 φτάνει στην Ισπανία. Η προσπάθειά του να κερδίσει τη μόνιμη εύνοια του Φιλίππου Β΄ δεν ευοδώνεται. Στο Τολέδο, όμως, βρίσκει λόγιους, κληρικούς και ιδιώτες που καταλαβαίνουν τη γλώσσα του. Οι παραγγελίες για το Σάντο Ντομίνγκο ελ Αντίγουο και ο «Διαμερισμός των ιματίων του Χριστού» για τον καθεδρικό ναό τον εγκαθιστούν στην πόλη.

Η επιτυχία δεν ήταν ήρεμη. Διαφωνίες για την αποτίμηση έργων οδήγησαν σε δικαστικές διενέξεις. Ο Θεοτοκόπουλος απαιτούσε να πληρωθεί η τέχνη του σύμφωνα με την αξία που ο ίδιος γνώριζε ότι είχε. Μετά τη σύγκρουση για τον «Διαμερισμό», δεν έλαβε άλλη ανάλογη παραγγελία από τις αρχές του καθεδρικού. Δεν είναι ρομαντικός θρύλος: είναι το επαναλαμβανόμενο τίμημα ενός δημιουργού που δεν δέχεται να γίνει υπάλληλος του γούστου των ισχυρών.

Το 1586 αναλαμβάνει την «Ταφή του κόμη Οργκάθ». Στο κάτω μέρος, η γη αποδίδεται με πορτρέτα ανθρώπων του Τολέδο· επάνω, ο χώρος ανοίγει σε όραμα. Ο γιος του, Χόρχε Μανουέλ, εμφανίζεται ως σύνδεσμος θεατή και θαύματος. Το έργο δεν αφηγείται απλώς μια ταφή. Ενώνει κοινότητα, μνήμη, πίστη και ευθύνη απέναντι στους νεκρούς.

Τα έργα, η πίστη και οι μύθοι που σκέπασαν τον άνθρωπο

Οι επιμηκυμένες μορφές, τα αφύσικα χρώματα και οι απότομες προοπτικές δεν αποτελούν ιατρικό ατύχημα. Η θεωρία ότι ο ζωγράφος είχε αστιγματισμό και γι’ αυτό έβλεπε παραμορφωμένο τον κόσμο δεν εξηγεί τη συνειδητή οργάνωση των συνθέσεων ούτε το γεγονός ότι θα παραμόρφωνε και τον καμβά βλέποντάς τον. Η σύγχρονη ιστορία της τέχνης αντιμετωπίζει το ύφος ως εκφραστική επιλογή του μανιερισμού και της πνευματικής του σύλληψης.

Άλλος μύθος θέλει τον Θεοτοκόπουλο αγνοημένο σε όλη του τη ζωή. Στην πραγματικότητα είχε κερδοφόρο εργαστήριο, βοηθούς και σημαντικούς πελάτες, αν και αντιμετώπισε χρέη και συγκρούσεις. Μετά τον θάνατό του το 1614 η φήμη του υποχώρησε. Τον 19ο και τον 20ό αιώνα συλλέκτες, κριτικοί και νεότεροι καλλιτέχνες τον ανέδειξαν ξανά ως πρόδρομο της μοντέρνας τέχνης.

Η ακριβής γενέτειρα στην Κρήτη, το Ηράκλειο ή το Φόδελε, έχει αποτελέσει αντικείμενο διαφωνίας. Βέβαιο είναι το κρητικό του ξεκίνημα και η ελληνική αυτοσυνείδηση που αποτυπώνεται στις ελληνικές υπογραφές του. Όπως και στην περίπτωση του Νίκου Καζαντζάκη, η Κρήτη δεν λειτουργεί ως φολκλόρ αλλά ως πρώτη σχολή ελευθερίας και εσωτερικής πάλης.

Το αποτύπωμα: παράδοση χωρίς υποταγή, πίστη χωρίς αδράνεια

Ο Θεοτοκόπουλος δεν μας άφησε ένα εύκολο απόφθεγμα για κάθε περίσταση. Άφησε κάτι αυστηρότερο: το παράδειγμα ενός ανθρώπου που μελέτησε τους καλύτερους χωρίς να γίνει αντίγραφό τους. Οι χαμένες πραγματείες του και οι σωζόμενες σημειώσεις στα βιβλία του δείχνουν στοχαστή της τέχνης, όχι απλώς τεχνίτη που παρασύρθηκε από έμπνευση.

Σε μια Ελλάδα που συχνά μπερδεύει την παράδοση με την επανάληψη, η ζωή του θέτει απαιτητικό μέτρο. Τιμούμε τη ρίζα όταν παράγουμε έργο αντάξιό της, όχι όταν τη χρησιμοποιούμε ως άλλοθι. Η αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα ζητά έξοδο από το φαινόμενο προς την αλήθεια· η ζωγραφική του El Greco επιχειρεί μια ανάλογη έξοδο από την επιφάνεια προς το πνεύμα.

Θα δούμε στον El Greco έναν διάσημο πίνακα για τουριστική κατανάλωση ή έναν Έλληνα δημιουργό που απέδειξε ότι η πίστη, η γνώση και η τόλμη μπορούν να μεταμορφώσουν ολόκληρη την παγκόσμια τέχνη; Τα δικά σας συμπεράσματα.