Ατζέντα 2030: τι προβλέπει πραγματικά, ποιος την εφαρμόζει και πού κρύβεται ο έλεγχος

Ατζέντα 2030: Τι είναι το κείμενο που υπέγραψαν τα κράτη

Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε το 2015 την Ατζέντα 2030 με 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης και 169 επιμέρους στόχους. Περιλαμβάνει την εξάλειψη της ακραίας φτώχειας και της πείνας, την υγεία, την παιδεία, την ισότητα, το καθαρό νερό, την ενέργεια, την εργασία, τις υποδομές, τη μείωση ανισοτήτων, τις πόλεις, την κατανάλωση, το κλίμα, τη ζωή στη θάλασσα και στη γη, τους θεσμούς και τις διεθνείς συνεργασίες.

Οι περισσότεροι διακηρυγμένοι σκοποί είναι δύσκολο να απορριφθούν ηθικά. Κανένας σοβαρός άνθρωπος δεν ζητά περισσότερο παιδικό θάνατο, βρώμικο νερό ή ακραία φτώχεια. Η συμφωνία πάνω σε έναν γενικό στόχο, όμως, δεν σημαίνει συμφωνία πάνω στα μέσα. Δύο κυβερνήσεις μπορούν να επικαλούνται την ίδια «πράσινη μετάβαση» και η μία να επενδύει σε δημόσιες μεταφορές, ενώ η άλλη να επιβάλλει δυσανάλογο κόστος στα φτωχότερα νοικοκυριά. Η πολιτική βρίσκεται στη μέθοδο, όχι στο σύνθημα.

Το γεγονός ότι ένας στόχος είναι καλός δεν κάνει κάθε μέτρο που φέρει το όνομά του δίκαιο.

Δεν είναι παγκόσμιος νόμος, αλλά δεν είναι και ακίνδυνη ευχή

Ο ίδιος ο ΟΗΕ διευκρινίζει ότι οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης δεν είναι νομικά δεσμευτικοί. Δεν υπάρχει άρθρο της Ατζέντας που να επιτρέπει στον ΟΗΕ να φορολογήσει απευθείας έναν Έλληνα, να του αφαιρέσει περιουσία ή να τον τιμωρήσει επειδή δεν πέτυχε έναν δείκτη. Η εφαρμογή ανήκει κατά κύριο λόγο στα κράτη, τα οποία μετατρέπουν πολιτικές δεσμεύσεις σε εθνικούς ή ευρωπαϊκούς νόμους, προϋπολογισμούς και διοικητικά προγράμματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ατζέντα είναι άνευ επιρροής. Ένα μη δεσμευτικό διεθνές πλαίσιο μπορεί να καθορίζει ποια έργα χρηματοδοτούνται, ποιες επενδύσεις θεωρούνται επιλέξιμες, ποιοι δείκτες μπαίνουν σε κρατικές εκθέσεις και ποια γλώσσα χρησιμοποιείται για να νομιμοποιηθεί μια πολιτική. Τράπεζες, επενδυτικά ταμεία, εταιρείες και δημόσιες αρχές ενσωματώνουν κριτήρια βιωσιμότητας στις αποφάσεις τους. Η ισχύς δεν έρχεται από μια παγκόσμια αστυνομία. Έρχεται από την εξάρτηση από χρηματοδότηση, αξιολόγηση, άδειες και δεδομένα.

Γι’ αυτό η σωστή ερώτηση δεν είναι αν το ψήφισμα του ΟΗΕ είναι δεσμευτικό. Είναι ποιο εθνικό ή ευρωπαϊκό μέτρο παρουσιάζεται ως εφαρμογή του, ποιος το ψήφισε, ποιο δικαίωμα περιορίζει, ποιος ωφελείται οικονομικά και αν υπήρχε λιγότερο παρεμβατική λύση.

Οι δείκτες μπορούν να φωτίσουν την αδικία ή να κρύψουν τον άνθρωπο

Η Ατζέντα συνοδεύεται από ένα τεράστιο σύστημα δεικτών. Χωρίς μέτρηση, οι κυβερνήσεις μπορούν να ανακοινώνουν πρόοδο ενώ η φτώχεια, η ρύπανση ή οι ανισότητες χειροτερεύουν. Τα συγκρίσιμα δεδομένα είναι εργαλείο λογοδοσίας. Ο πολίτης μπορεί να δει αν ένα πρόγραμμα μείωσε πραγματικά τις εκπομπές, αν αύξησε την πρόσβαση σε νερό ή αν άφησε πίσω συγκεκριμένες περιοχές.

Ο δείκτης γίνεται παγίδα όταν μετατρέπεται σε στόχο αποκομμένο από τη ζωή. Ένας δήμος μπορεί να βελτιώσει έναν αριθμό μεταφέροντας το κόστος σε γειτονική περιοχή. Μια επιχείρηση μπορεί να εμφανίζεται «πράσινη» αγοράζοντας πιστοποιήσεις, ενώ η παραγωγική της αλυσίδα επιβαρύνει εργαζομένους και κοινότητες αλλού. Ένα κράτος μπορεί να ψηφιοποιήσει υπηρεσίες και να αυξήσει την ταχύτητα, αλλά να αποκλείσει ηλικιωμένους ή ανθρώπους χωρίς τεχνολογική πρόσβαση.

Η λογοδοσία χρειάζεται πρόσβαση στα πρωτογενή δεδομένα, μεθοδολογία, ανεξάρτητο έλεγχο και δικαίωμα αμφισβήτησης. Χρειάζεται επίσης όριο στη συλλογή προσωπικών πληροφοριών. Η μέτρηση της κοινωνικής προόδου δεν νομιμοποιεί τη δημιουργία μόνιμου προφίλ για κάθε πολίτη.

Το μεγάλο κενό χρηματοδότησης ανοίγει την πόρτα σε εταιρική εξάρτηση

Η έκθεση χρηματοδότησης του 2026 υπό τον ΟΗΕ και την UNCTAD υπολογίζει ότι το ετήσιο χρηματοδοτικό κενό για τη βιώσιμη ανάπτυξη στις αναπτυσσόμενες χώρες φτάνει περίπου τα 4 τρισεκατομμύρια δολάρια. Τα κράτη καλούνται να επενδύσουν σε υγεία, ενέργεια, νερό και υποδομές ενώ ταυτόχρονα πληρώνουν ακριβό χρέος. Σε αυτό το κενό μπαίνουν ιδιωτικά κεφάλαια, συμπράξεις και επενδυτικά ταμεία.

Η ιδιωτική χρηματοδότηση δεν είναι από μόνη της κακή. Γίνεται επικίνδυνη όταν κοινωνικές υποδομές σχεδιάζονται πρώτα για εγγυημένη απόδοση και μετά για καθολική πρόσβαση. Αν ένα έργο νερού, ενέργειας ή κατοικίας χρειάζεται υψηλά διόδια και μακροχρόνιες δεσμεύσεις του Δημοσίου για να είναι ελκυστικό, το κόστος της «βιώσιμης ανάπτυξης» μπορεί να κοινωνικοποιείται ενώ το κέρδος ιδιωτικοποιείται.

Κάθε σύμπραξη που επικαλείται τους στόχους πρέπει να δημοσιεύει τον τελικό δικαιούχο, την απόδοση κεφαλαίου, τις εγγυήσεις του Δημοσίου, το συνολικό κόστος ζωής του έργου, τις ρήτρες αποτυχίας και την τιμή για τον πολίτη. Χωρίς αυτά, το ωραίο λογότυπο της βιωσιμότητας μπορεί να καλύπτει μια παλιά ιστορία μεταφοράς δημόσιου πλούτου.

Όταν ο δημόσιος στόχος εξαρτάται από ιδιωτικό κεφάλαιο, η διαφάνεια της σύμβασης είναι πιο σημαντική από τη φωτογραφία της υπογραφής.

Υπάρχει σχέδιο για παγκόσμια ψηφιακή ταυτότητα μέσα στην Ατζέντα;

Ο στόχος 16.9 ζητά έως το 2030 «νομική ταυτότητα για όλους», συμπεριλαμβανομένης της καταγραφής γεννήσεων. Στο ίδιο το κείμενο δεν διατάσσεται ένας ενιαίος παγκόσμιος προσωπικός αριθμός, δεν ορίζεται μία παγκόσμια βάση δεδομένων και δεν επιβάλλεται βιομετρική ταυτότητα σε κάθε άνθρωπο. Η νομική ταυτότητα αφορά σε μεγάλο βαθμό ανθρώπους που δεν μπορούν να αποδείξουν ποιοι είναι για να αποκτήσουν δικαιώματα, κληρονομιά, εκπαίδευση ή υγεία.

Η τεχνολογική εφαρμογή, όμως, χρειάζεται αυστηρό έλεγχο. Κράτη και διεθνείς οργανισμοί προωθούν ψηφιακές ταυτότητες και διαλειτουργικά μητρώα για ταχύτητα και πρόσβαση. Αν ένα τέτοιο σύστημα ενώνει φορολογικά, υγειονομικά, τραπεζικά, μεταφορικά και βιομετρικά δεδομένα χωρίς πραγματικό περιορισμό σκοπού, δημιουργεί υποδομή καθολικής επιτήρησης, ακόμη κι αν ξεκίνησε με κοινωνικό στόχο.

Η κόκκινη γραμμή πρέπει να είναι σαφής: ελάχιστα δεδομένα, αποκεντρωμένη αποθήκευση όπου είναι δυνατό, απαγόρευση κοινωνικής βαθμολόγησης, δικαίωμα σε μη ψηφιακή πρόσβαση για βασικές υπηρεσίες, ανεξάρτητος έλεγχος κώδικα και απόλυτη απαγόρευση σύνδεσης δικαιωμάτων με ιδεολογική ή πολιτική συμμόρφωση. Η τεχνολογία πρέπει να αποδεικνύει ότι υπηρετεί τον άνθρωπο, όχι να ζητά από τον άνθρωπο να αποδείξει ότι είναι αρκετά υπάκουος για να υπηρετηθεί.

Δέκα χρόνια μετά, η ίδια η επίσημη έκθεση παραδέχεται μεγάλη αποτυχία

Η επίσημη Έκθεση Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης 2026 αναγνωρίζει ότι, από τους 139 στόχους με επαρκή δεδομένα τάσης, μόνο το 15% βρίσκεται σε τροχιά επίτευξης και άλλο 21% εμφανίζει μέτρια πρόοδο. Σχεδόν οι μισοί κινούνται οριακά ή καθόλου, ενώ το 15% έχει υποχωρήσει κάτω από το επίπεδο του 2015. Η εικόνα αυτή δεν υποστηρίζει ένα πανίσχυρο σχέδιο που εφαρμόζεται ακριβώς όπως σχεδιάστηκε. Δείχνει έναν κόσμο όπου οι διακηρύξεις συγκρούονται με πολέμους, χρέος, ανισότητα και συμφέροντα.

Η αποτυχία έχει και πολιτική σημασία. Όταν οι στόχοι δεν επιτυγχάνονται, η εύκολη απάντηση είναι να ζητηθεί περισσότερη συγκέντρωση εξουσίας, περισσότερη χρηματοδότηση και περισσότερα δεδομένα. Μπορεί να χρειάζονται πράγματι ισχυρότερες δράσεις. Δεν πρέπει, όμως, η αποτυχία των θεσμών να γίνεται λευκή επιταγή για θεσμούς με ακόμη λιγότερο δημοκρατικό έλεγχο.

Συμπέρασμα: ούτε τυφλή πίστη ούτε εύκολη δαιμονοποίηση

Η Ατζέντα 2030 δεν χρειάζεται να εφευρεθεί ως μυστικό σχέδιο για να ελεγχθεί αυστηρά. Η πραγματική της δύναμη είναι ορατή: κοινοί στόχοι, διεθνείς δείκτες, δημόσια και ιδιωτική χρηματοδότηση, εθνικοί νόμοι και ψηφιακά συστήματα που μπορούν να αλλάξουν την καθημερινότητα. Μερικές αλλαγές σώζουν ζωές. Άλλες μπορεί να μεταφέρουν κόστος και εξουσία χωρίς επαρκή συναίνεση.

Η θέση μιας ελεύθερης κοινωνίας πρέπει να είναι απαιτητική. Κάθε μέτρο να περνά από κοινοβουλευτική συζήτηση, έλεγχο δικαιωμάτων, εκτίμηση κοινωνικού κόστους και ανοιχτή δημοσίευση συμφερόντων. Κανένα διεθνές ακρωνύμιο να μη χρησιμοποιείται ως άλλοθι για να παρακάμπτεται ο πολίτης. Και κανένας βάσιμος φόβος να μην αποδυναμώνεται με ανακριβείς ισχυρισμούς που επιτρέπουν στην εξουσία να απορρίπτει όλη την κριτική ως συνωμοσία.

Η αφύπνιση αρχίζει όταν διαβάζουμε το κείμενο, ακολουθούμε το χρήμα και εντοπίζουμε ποιος αποκτά εξουσία σε κάθε βήμα. Εκεί βρίσκεται η πραγματικότητα της Ατζέντας 2030.

Δεν ελέγχουμε έναν παγκόσμιο στόχο επειδή φοβόμαστε τη συνεργασία. Τον ελέγχουμε επειδή καμία συνεργασία δεν δικαιούται να λειτουργεί πάνω από τη δημοκρατία.