Όταν η Ελλάδα γίνεται υλικό προς επεξεργασία: Νόλαν, Όμηρος και η μάχη για το ποιος αφηγείται την Ιστορία μας

Christopher Nolan Οδύσσεια: Ο Όμηρος δεν είναι απλώς «έμπνευση»

Όταν μια παραγωγή αλλάζει στοιχεία, αφαιρεί επεισόδια, συνδυάζει χαρακτήρες ή μετακινεί το βάρος της αφήγησης, έχει κάθε καλλιτεχνικό δικαίωμα να το κάνει.

Αλλά τότε πρέπει να μιλάμε για την Οδύσσεια του Nolan και όχι να θεωρούμε ότι η κινηματογραφική εικόνα είναι αυτομάτως και η εικόνα του Ομήρου.

Γιατί σήμερα εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι δεν θα διαβάσουν ποτέ τις ραψωδίες του Ομήρου.

Θα δουν την ταινία.

Και για αυτούς η ταινία μπορεί να γίνει η μνήμη. Η εικόνα. Η «Ιστορία».

Αυτό δίνει στον κινηματογράφο τεράστια δύναμη. Και μαζί τεράστια ευθύνη.

Η Ελένη και το ερώτημα της εικόνας

Η σύγχρονη απεικόνιση της Ελένης έχει προκαλέσει συζήτηση.

Εδώ χρειάζεται ακρίβεια.

Ο Όμηρος χρησιμοποιεί για την Ελένη το επίθετο «λευκώλενος», δηλαδή «λευκόχειρη/λευκοβραχίονα», και την περιγράφει με ποιητικά επίθετα που υπογραμμίζουν την ομορφιά της.

Αλλά δεν πρέπει να μετατρέψουμε ένα ομηρικό ποιητικό επίθετο σε σύγχρονο «φυλετικό πιστοποιητικό».

Μπορούμε όμως απολύτως να πούμε:

η παραδοσιακή και κειμενική εικονογραφία της Ελένης δεν είναι αυτή που επέλεξε η σύγχρονη παραγωγή, και ο θεατής δικαιούται να συζητήσει αν μια τόσο εμβληματική μορφή πρέπει να αποδίδεται με μεγαλύτερη πιστότητα στην πηγή.

Χωρίς προσβολή της ηθοποιού. Χωρίς ρατσισμό. Η κριτική αφορά την επιλογή της παραγωγής και την πιστότητα στην πολιτιστική πηγή.

Μέγας Αλέξανδρος και Αχιλλέας: εδώ επίσης χρειάζεται αλήθεια

Τα τελευταία χρόνια είδαμε παραγωγές να παρουσιάζουν με σύγχρονους όρους τις προσωπικές σχέσεις αρχαίων Ελλήνων.

Η σχέση Αχιλλέα και Πατρόκλου είχε ερωτικές ερμηνείες ήδη στην αρχαιότητα, παρότι ο Όμηρος δεν τους παρουσιάζει ρητά ως εραστές. Αντίστοιχα, για τον Αλέξανδρο και τον Ηφαιστίωνα υπάρχει ιστορική συζήτηση και όχι μία απλή, αδιαμφισβήτητη απάντηση.

Το σωστό ερώτημα λοιπόν δεν είναι:

«Γιατί μας αλλάζουν όλους σε κάτι που δεν ήταν;»

Αλλά:

γιατί σύγχρονες παραγωγές επιλέγουν συχνά μία από τις πιο αμφιλεγόμενες ερμηνείες και την παρουσιάζουν στο μαζικό κοινό σαν να είναι η μοναδική ιστορική πραγματικότητα;

Από τον κινηματογράφο στη γεωπολιτική: όταν η αφήγηση γίνεται πραγματική δύναμη

Οι πολιτιστικές αφηγήσεις δεν υπάρχουν μόνο στις ταινίες.

Υπάρχουν στους χάρτες. Στα σχολικά βιβλία. Στα ονόματα κρατών. Στις διεθνείς συμφωνίες. Στις εθνικές διεκδικήσεις. Στη δημόσια διπλωματία.

Στο τι επαναλαμβάνεται επί δεκαετίες μέχρι να θεωρηθεί «αυτονόητο».

Η Μακεδονία είναι ίσως το μεγαλύτερο ελληνικό μάθημα

Για πολλά χρόνια η γειτονική χώρα αναγνωριζόταν διεθνώς από πολλές χώρες με το συνταγματικό της τότε όνομα που περιείχε τον όρο «Μακεδονία».

Η Ελλάδα αντέδρασε, αλλά στο διεθνές περιβάλλον είχε ήδη δημιουργηθεί μια συγκεκριμένη ορολογία.

Ύστερα ήρθε η Συμφωνία των Πρεσπών.

Η χώρα ονομάστηκε Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας.

Το άρθρο 7 της Συμφωνίας διαχωρίζει ρητά τη σύγχρονη σλαβική ιστορία και γλώσσα της Βόρειας Μακεδονίας από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, την ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά της αρχαίας Μακεδονίας.

Αυτό σημαίνει ότι «χάσαμε τον Μέγα Αλέξανδρο»;

Όχι.

Μπορεί κάποιος να θεωρεί τη συμφωνία πολιτικά λανθασμένη, να διαφωνεί με τη χρήση της μακεδονικής ιθαγένειας ή γλώσσας και να πιστεύει ότι η Ελλάδα έκανε υπερβολικούς συμβιβασμούς.

Αλλά η πραγματική κριτική είναι αλλού:

πώς επιτρέψαμε επί δεκαετίες μια διεθνή σύγχυση να γιγαντωθεί τόσο ώστε στο τέλος να χρειάζεται μια ολόκληρη διεθνής συμφωνία για να οριστεί ποια Μακεδονία εννοεί ποιος;

Γιατί ο πολιτισμός που δεν υπερασπίζεται συστηματικά τη δική του αφήγηση αφήνει κενό.

Και τα κενά κάποιος πάντα τα γεμίζει.

Ήπειρος, Αρβανίτες και «Μεγάλη Αλβανία»

Υπάρχει ιστορικά αλβανικό εθνικιστικό ιδεολόγημα που ονομάζεται «Μεγάλη Αλβανία» και σε ορισμένους χάρτες ή εθνικιστικούς κύκλους περιλαμβάνει περιοχές της σημερινής Ελλάδας.

Αυτό δεν είναι όμως το ίδιο με το να πούμε ότι το αλβανικό κράτος αυτή τη στιγμή ετοιμάζεται να διεκδικήσει την Ήπειρο. Για τέτοιο ισχυρισμό απαιτούνται συγκεκριμένες αποδείξεις.

Το ίδιο προσεκτικοί πρέπει να είμαστε με τους Αρβανίτες.

Το ότι τα αρβανίτικα ανήκουν στον αλβανικό γλωσσικό χώρο δεν σημαίνει ότι οι Αρβανίτες πρέπει αυτομάτως να χαρακτηρίζονται σήμερα Αλβανοί εθνικά. Η ιστορική τους ταυτότητα είναι πολύ πιο σύνθετη και συνδέθηκε ισχυρά με την ελληνική εθνική ταύτιση.

Η άμυνά μας δεν είναι η υπερβολή.

Είναι η γνώση.

Όποιος γνωρίζει πραγματικά την ιστορία του δεν φοβάται την έρευνα.

Θράκη και Αιγαίο: εδώ δεν μιλάμε για θεωρία

Με την Τουρκία τα πράγματα είναι πιο συγκεκριμένα.

Η Ελλάδα και η Τουρκία έχουν πραγματικές και μακροχρόνιες διαφορές για το Αιγαίο και τις θαλάσσιες ζώνες.

Στη Θράκη υπάρχει επίσης πραγματική διαφωνία ορολογίας και πολιτικής. Η Τουρκία χρησιμοποιεί τον όρο «τουρκική μειονότητα», ενώ η ελληνική πλευρά επιμένει ότι η Συνθήκη της Λωζάννης ορίζει Μουσουλμανική Μειονότητα, δηλαδή θρησκευτική και όχι ενιαία εθνική μειονότητα.

Εδώ έχουμε πραγματικά στοιχεία.

Δεν χρειάζεται να κατασκευάσουμε θεωρίες.

Το πιο επικίνδυνο λάθος: να υπερασπίζεσαι την Ελλάδα με πράγματα που δεν είναι αληθινά

Αν πραγματικά θέλουμε να υπερασπιστούμε την ελληνική ταυτότητα, πρέπει πρώτα να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε εύκολους μύθους.

Η αναγραφή του θρησκεύματος αφαιρέθηκε από τις ελληνικές ταυτότητες το 2000, μέσα σε σύγκρουση για προσωπικά δεδομένα και θρησκευτική ελευθερία. Δεν είναι σωστό να αποδίδεται αυτό αυτόματα στη μετανάστευση.

Επίσης το μάθημα των Θρησκευτικών δεν έχει εξαφανιστεί από το ελληνικό σχολείο.

Μπορεί κάποιος να θεωρεί ότι ο τρόπος διδασκαλίας έχει αλλάξει υπερβολικά ή ότι ο ορθόδοξος χαρακτήρας έχει αποδυναμωθεί. Αυτό είναι θεμιτό θέμα έρευνας.

Αλλά η υπεράσπιση της Ελλάδας δεν χρειάζεται ανακρίβειες.

Η αλήθεια είναι αρκετά δυνατή από μόνη της.

Και οι μετανάστες;

Ο άνθρωπος που έρχεται να ζήσει στην Ελλάδα πρέπει να σέβεται τους νόμους της χώρας, την κοινωνία, την ιστορία και τα δικαιώματα των ανθρώπων γύρω του.

Η ενσωμάτωση δεν μπορεί να σημαίνει ότι η χώρα υποδοχής πρέπει να διαγράψει τον εαυτό της.

Αλλά δεν υπερασπιζόμαστε την ελληνικότητα μισώντας ανθρώπους επειδή γεννήθηκαν αλλού.

Ένας μετανάστης δεν είναι αυτομάτως εχθρός της Ελλάδας.

Ένας Αλβανός δεν είναι η «Μεγάλη Αλβανία».

Ένας μουσουλμάνος δεν είναι η τουρκική εξωτερική πολιτική.

Μια μαύρη ηθοποιός δεν είναι αυτή που αποφάσισε την πολιτιστική στρατηγική του Hollywood.

Αν μπερδέψουμε ανθρώπους με κράτη, καλλιτέχνες με ιδεολογίες και ολόκληρους λαούς με εθνικιστικές ομάδες, κατασκευάζουμε έναν καινούργιο μύθο.

Η πραγματική ελληνική απάντηση δεν είναι να φωνάζουμε αφού όλα έχουν συμβεί

Γιατί κάθε φορά αντιδρούμε αφού βγει η ταινία, αφού τυπωθεί ο χάρτης, αφού γίνει η συμφωνία, αφού παγιωθεί η διεθνής ορολογία;

Γιατί δεν δημιουργούμε εμείς;

Πού είναι οι μεγάλες ελληνικές κινηματογραφικές παραγωγές για τον Όμηρο;

Πού είναι η παγκόσμια ελληνική σειρά για τον Μέγα Αλέξανδρο;

Πού είναι οι παραγωγές για το Βυζάντιο, το 1821, την αρχαία Μακεδονία, την Ήπειρο, τον Πόντο, τη Μικρά Ασία, την ελληνική ναυτοσύνη, τους φιλοσόφους και τους αγίους;

Δεν μπορείς να αφήνεις ολόκληρο τον πλανήτη να αφηγείται την ιστορία σου και μετά να εξοργίζεσαι επειδή δεν την αφηγήθηκε όπως εσύ θα ήθελες.

Η πολιτιστική κληρονομιά δεν προστατεύεται μόνο με διαμαρτυρίες.

Προστατεύεται με παραγωγή.

Με παιδεία.

Με μετάφραση.

Με έρευνα.

Με διεθνή παρουσία.

Με μουσεία.

Με ντοκιμαντέρ.

Με κινηματογράφο.

Με ψηφιακό περιεχόμενο.

Με σοβαρή εξωτερική πολιτιστική στρατηγική.

Με παιδιά που γνωρίζουν τι σημαίνει Όμηρος πριν μάθουν τι σημαίνει Netflix.

Αυτό είναι το πραγματικό μας πρόβλημα.

Όχι ότι οι άλλοι μιλούν.

Ότι εμείς πολλές φορές σωπαίνουμε.

Η δική μας σκέψη

Ο Nolan μπορεί να γυρίσει τη δική του Οδύσσεια.

Το Hollywood μπορεί να κάνει τις επιλογές του.

Οι ιστορικοί μπορούν να διαφωνούν για τον Αλέξανδρο.

Οι κλασικιστές μπορούν να συζητούν τον Αχιλλέα.

Τα κράτη γύρω μας μπορούν να δημιουργούν τις δικές τους εθνικές αφηγήσεις.

Η ερώτηση είναι άλλη:

Εμείς τι κάνουμε;

Ξέρουμε αρκετά την Ιστορία μας ώστε να αντιλαμβανόμαστε πότε μια ταινία αποτελεί καλλιτεχνική επανερμηνεία και πότε ιστορική πηγή;

Έχουμε ανθρώπους και θεσμούς που παρακολουθούν συστηματικά πώς παρουσιάζεται η Ελλάδα διεθνώς;

Δημιουργούμε περιεχόμενο αρκετά ισχυρό ώστε η δική μας αφήγηση να ακούγεται;

Διδάσκουμε στα παιδιά μας την Ιστορία με τρόπο που να την αγαπούν και όχι απλώς να την αποστηθίζουν;

Και κυρίως:

μπορούμε να υπερασπιστούμε τον ελληνικό πολιτισμό χωρίς να χρειάζεται να παραποιήσουμε ούτε μία λέξη της αλήθειας;

Αν η Ελλάδα συνεχίσει να θεωρεί τον πολιτισμό της δεδομένο, αν αφήσει άλλους να μεταφράζουν, να κινηματογραφούν, να ερμηνεύουν, να ονομάζουν και να εξηγούν την κληρονομιά της χωρίς η ίδια να παράγει μια εξίσου ισχυρή διεθνή φωνή, τότε δεν θα φταίνε μόνο «οι άλλοι».

Θα φταίει και η δική μας απουσία.

Και ίσως αυτό είναι το πιο σκληρό ερώτημα:

Αν αύριο ένα παιδί στην άλλη άκρη του κόσμου γνωρίζει τον Όμηρο μόνο μέσα από μια ταινία, τον Αλέξανδρο μόνο μέσα από μια σειρά και τη Μακεδονία μόνο μέσα από έναν χάρτη του διαδικτύου, ποιος ακριβώς απέτυχε να του δείξει και την ελληνική πηγή;

Δεν προστατεύεις την Ιστορία σου μόνο λέγοντας:

«Μη μου την αλλάζεις.»

Την προστατεύεις όταν είσαι τόσο παρών, τόσο τεκμηριωμένος και τόσο δημιουργικός ώστε κανείς να μην μπορεί να σε βγάλει από την αφήγησή της.

Πίστευε και μη, ερεύνα.

Δες την Πραγματικότητα.