1924: Η αλλαγή που δίχασε την Ορθοδοξία στην Ελλάδα

Ημερολόγιο, κρατική ισχύς, διωγμοί, σχέσεις με τη Ρώμη και το νέο ερώτημα για το Πάσχα

Δεκατρείς ημέρες.

Τόσο μικρή μοιάζει σήμερα η διαφορά.

Κι όμως, έναν αιώνα αργότερα, πίσω από αυτές τις δεκατρείς ημέρες βρίσκεται μία από τις βαθύτερες πληγές της σύγχρονης ελληνικής Ορθοδοξίας.

Άνθρωποι που διαβάζουν το ίδιο Ευαγγέλιο. Πιστεύουν στον ίδιο Χριστό. Τιμούν την ίδια Παναγία, τους ίδιους Αποστόλους, τους ίδιους μεγάλους Πατέρες. Ομολογούν το ίδιο «Πιστεύω».

Κι όμως δεν βρίσκονται όλοι στο ίδιο εκκλησιαστικό ποτήριο.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι απλώς «Παλαιό ή Νέο Ημερολόγιο;».

Το πραγματικό ερώτημα είναι βαθύτερο:

Γιατί έπρεπε να γίνει αυτή η αλλαγή; Γιατί έγινε χωρίς να ακολουθήσει ολόκληρη η Ορθοδοξία; Γιατί το ελληνικό κράτος στάθηκε θεσμικά απέναντι σε εκείνους που αρνήθηκαν να την ακολουθήσουν; Και γιατί έναν αιώνα αργότερα βλέπουμε ξανά οργανωμένη προσπάθεια προσέγγισης με τη Ρώμη ακόμη και γύρω από την κοινή ημερομηνία του Πάσχα;

Αυτή την ιστορία αξίζει να την κοιτάξουμε χωρίς φανατισμό. Αλλά και χωρίς φόβο.

Πρώτα μια σημαντική αλήθεια: η Ρωσία είναι Παλαιό Ημερολόγιο, αλλά δεν είναι «ΓΟΧ Ελλάδος»

Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία εξακολουθεί να χρησιμοποιεί το Ιουλιανό, δηλαδή το Παλαιό Ημερολόγιο, για τις ακίνητες εορτές. Το ίδιο κάνουν, μεταξύ άλλων, τα Πατριαρχεία Ιεροσολύμων και η Εκκλησία της Σερβίας, ενώ το Άγιον Όρος επίσης παραμένει στο Παλαιό Ημερολόγιο.

Άρα δεν είναι αλήθεια ότι «όλη η Ορθοδοξία άλλαξε και κάποιοι Έλληνες αρνήθηκαν».

Ένα πολύ μεγάλο τμήμα της παγκόσμιας Ορθοδοξίας δεν άλλαξε ποτέ.

Από την άλλη, η Ρωσική Εκκλησία δεν ανήκει οργανωτικά στο ελληνικό κίνημα των Γνησίων Ορθοδόξων Χριστιανών. Το «ΓΟΧ» στην Ελλάδα περιγράφει τις εκκλησιαστικές κοινότητες και ιεραρχίες που δημιουργήθηκαν μετά την αντίδραση στην αλλαγή του 1924.

Αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη.

Όμως δημιουργεί ένα ακόμη μεγαλύτερο ερώτημα:

Αφού μπορούσαν η Ρωσία, η Σερβία, τα Ιεροσόλυμα και το Άγιον Όρος να συνεχίσουν με το παλαιό εκκλησιαστικό ημερολόγιο, γιατί ήταν τόσο αναγκαίο να αλλάξει η Ελλάδα;

Η αλλαγή είχε αστρονομικό λόγο. Αλλά αυτό δεν είναι ολόκληρη η ιστορία.

Το Ιουλιανό ημερολόγιο παρουσιάζει πραγματική αστρονομική απόκλιση από το τροπικό έτος. Το 1923 το ελληνικό κράτος πέρασε στο νέο πολιτικό ημερολόγιο.

Άρα υπήρχε πρακτικό και αστρονομικό ζήτημα.

Δεν χρειάζεται να το αρνηθούμε για να κάνουμε κριτική.

Το 1924 η Εκκλησία της Ελλάδος εισήγαγε το διορθωμένο Ιουλιανό ημερολόγιο στις ακίνητες εορτές, ενώ δεν άλλαξε τότε το παραδοσιακό Ορθόδοξο Πασχάλιο.

Όμως η ιστορία δεν αρχίζει το 1924.

Αρχίζει νωρίτερα.

Τέσσερα χρόνια πριν είχε ήδη προταθεί κοινό ημερολόγιο με άλλες χριστιανικές ομολογίες

Το 1920 το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε την ιστορική Εγκύκλιο «Προς τας απανταχού Εκκλησίας του Χριστού».

Το κείμενο θεωρείται ένα από τα θεμελιώδη κείμενα της σύγχρονης Οικουμενικής Κίνησης. Προτείνει συγκεκριμένα μέτρα προσέγγισης μεταξύ διαφορετικών χριστιανικών Εκκλησιών.

Το πρώτο από αυτά είναι η αποδοχή ενιαίου ημερολογίου ώστε οι μεγάλες χριστιανικές εορτές να εορτάζονται ταυτόχρονα από όλες τις Εκκλησίες.

Άρα η σύνδεση της ημερολογιακής μεταρρύθμισης με το ευρύτερο κλίμα προσέγγισης προς τη Δύση δεν είναι κατασκευασμένη θεωρία.

Υπάρχει μέσα στα ίδια τα ιστορικά έγγραφα.

Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η μοναδική αιτία της αλλαγής ήταν ο Οικουμενισμός.

Αποδεικνύει όμως ότι ο κοινός εορτασμός με τους άλλους Χριστιανούς βρισκόταν ήδη επισήμως πάνω στο τραπέζι πριν αλλάξει το ημερολόγιο στην Ελλάδα.

Και τότε η ερώτηση γίνεται απολύτως θεμιτή:

Γιατί μια αλλαγή που άγγιζε τόσο βαθιά τη λατρευτική ζωή δεν περίμενε πρώτα πραγματική πανορθόδοξη συμφωνία;

Γιατί να πλησιάσουμε ημερολογιακά τη Δύση αν επρόκειτο να απομακρυνθούμε από Ορθόδοξους αδελφούς;

Στο διαορθόδοξο συνέδριο του 1923 δεν συμμετείχαν όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες και δεν επετεύχθη ομοφωνία.

Αρκετές Εκκλησίες τελικά δεν ακολούθησαν τη μεταρρύθμιση.

Και εδώ βρίσκεται η αντίφαση.

Η ενότητα των Χριστιανών παρουσιάζεται ως επιθυμητός στόχος. Αλλά η μεταβολή που υποτίθεται ότι θα βοηθούσε την προσέγγιση με τη Δύση δημιούργησε μια καινούργια πληγή μέσα στην ίδια την Ορθόδοξη οικογένεια.

Ρώσοι και Έλληνες άρχισαν να εορτάζουν τα Χριστούγεννα σε διαφορετική πολιτική ημερομηνία. Το ίδιο Σέρβοι και Έλληνες. Τα Ιεροσόλυμα παρέμειναν στο παλαιό. Το Άγιον Όρος παρέμεινε στο παλαιό.

Και στην ίδια την Ελλάδα δημιουργήθηκε σύγκρουση που έφθασε σε χωριστές εκκλησιαστικές δομές.

Αν ο σκοπός ήταν η ενότητα, γιατί το αποτέλεσμα υπήρξε νέος διχασμός;

Και τότε μπήκε στη μέση το κράτος

Στην Ελλάδα δεν υπήρχαν απλώς δύο ομάδες πιστών που διαφωνούσαν θεολογικά.

Η μία πλευρά είχε πίσω της τη θεσμική ισχύ της Πολιτείας.

Το ελληνικό συνταγματικό πλαίσιο αναγνωρίζει ειδική θέση στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού και στην αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ελλάδος. Παράλληλα κατοχυρώνει τη θρησκευτική ελευθερία.

Σήμερα οι ΓΟΧ δεν είναι «παράνομη θρησκεία».

Αυτό όμως δεν αναιρεί την ιστορική πραγματικότητα ότι για δεκαετίες η επίσημη Εκκλησία είχε κρατική αναγνώριση και θεσμικά προνόμια, ενώ οι Παλαιοημερολογίτες αντιμετωπίστηκαν ως απόκλιση που έπρεπε να περιοριστεί.

Ιστορικές μελέτες καταγράφουν συλλήψεις κληρικών, αποσχηματισμούς, κλείσιμο ναών, επεμβάσεις σε μοναστήρια και κρατική καταστολή.

Αυτό αλλάζει τη συζήτηση.

Δεν μιλάμε πια μόνο για ελεύθερη θεολογική αντιπαράθεση μεταξύ δύο ίσων πλευρών. Μιλάμε για μια εκκλησιαστική πλευρά που διέθετε κρατική αναγνώριση απέναντι σε μια άλλη που σε περιόδους υπέστη καταστολή.

Οι μισθοί δεν αποδεικνύεται ότι δόθηκαν ως «αντάλλαγμα». Η θεσμική ανισότητα όμως είναι πραγματική.

Η ημερολογιακή αλλαγή έγινε το 1924.

Ο Αναγκαστικός Νόμος 536 που ρύθμισε συστηματικά τις αποδοχές του Ορθόδοξου εφημεριακού κλήρου εκδόθηκε το 1945, δηλαδή 21 χρόνια αργότερα.

Άρα δεν υπάρχει τεκμήριο που να επιτρέπει να γράψουμε ότι «τους έδωσαν μισθούς για να δεχθούν το Νέο Ημερολόγιο».

Το πραγματικό ζήτημα όμως δεν χρειάζεται τέτοια υπερβολή.

Η επίσημη Εκκλησία εξελίχθηκε σε θεσμό με ειδική σχέση με την Πολιτεία και θεσμικά κατοχυρωμένες δομές, ενώ η άλλη ορθόδοξη κοινότητα δεν βρισκόταν στην ίδια θέση.

Και στις δεκαετίες μετά το 1924 η διαφορά δεν ήταν θεωρητική.

Υπήρξαν πραγματικοί διωγμοί.

Όταν μια Εκκλησία χρειάζεται αστυνομία για να επιβάλει την εκκλησιαστική της θέση, κάτι έχει ήδη πάει πολύ λάθος

Ακόμη κι αν ένας επίσκοπος θεωρούσε ότι οι Παλαιοημερολογίτες είχαν πέσει σε σχίσμα, από πότε η απάντηση στο εκκλησιαστικό σχίσμα είναι η αστυνομία;

Από πότε η πνευματική αλήθεια χρειάζεται κρατικό καταναγκασμό;

Από πότε ο ιερέας πείθεται με σύλληψη;

Από πότε ο πιστός επιστρέφει στην Εκκλησία επειδή του έκλεισαν τον ναό;

Η αλήθεια της Εκκλησίας δεν χρειάζεται χωροφύλακα για να αποδειχθεί.

Και φτάνουμε στη Ρώμη

Για αιώνες η Ορθόδοξη Εκκλησία αντιμετώπιζε την Εκκλησία της Ρώμης ως εκτός πλήρους εκκλησιαστικής κοινωνίας.

Οι διαφορές δεν ήταν ασήμαντες: Filioque, παπικό πρωτείο, παπικό αλάθητο, εκκλησιολογία και άλλες δογματικές και λειτουργικές αποκλίσεις.

Το 1965 ήρθησαν αμοιβαία τα αναθέματα του 1054, αλλά αυτό δεν αποκατέστησε πλήρη μυστηριακή κοινωνία μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών.

Το ίδιο το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξακολουθεί να μιλά για πορεία προς μελλοντική αποκατάσταση πλήρους κοινωνίας, άρα αυτή η πλήρης κοινωνία δεν υπάρχει ακόμη.

Οι φωτογραφίες υπάρχουν. Αλλά πρέπει να λέμε ακριβώς τι δείχνουν.

Υπάρχουν πράγματι πολυάριθμες εικόνες και βίντεο από κοινές εκδηλώσεις Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών ιεραρχών: κοινές δεήσεις, οικουμενικές ακολουθίες, εκκλησιαστικές παρουσίες, αμοιβαίες επισκέψεις και κοινές δηλώσεις.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια εικόνα είναι κοινή Θεία Ευχαριστία.

Όταν, για παράδειγμα, ο Πάπας παρίσταται σε Ορθόδοξη Θεία Λειτουργία, πρέπει να ξεχωρίζουμε την παρουσία από το συλλείτουργο.

Από την άλλη, η ίδια η δημόσια και επίσημη προσέγγιση είναι πραγματική και δεν χρειάζεται να την επινοήσει κανείς. Υψηλόβαθμοι Ορθόδοξοι και Ρωμαιοκαθολικοί μιλούν ανοιχτά για πορεία προσέγγισης και μελλοντική πλήρη κοινωνία.

Άρα ο πιστός που προβληματίζεται δεν φαντάζεται την προσέγγιση.

Είναι υπαρκτή.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι: πού βρίσκεται το κανονικό όριο;

Η Ορθόδοξη παράδοση συνδέει τη μυστηριακή κοινωνία με την ενότητα πίστεως

Δεν είναι σωστό να πούμε γενικά ότι «όλοι οι Άγιοι είπαν ακριβώς το ίδιο πράγμα» χωρίς να εξετάσουμε κείμενο προς κείμενο.

Υπάρχει όμως ισχυρή πατερική και κανονική παράδοση προστασίας της Ορθόδοξης πίστεως από δογματική σύγχυση.

Και υπάρχουν σύγχρονες επίσημες ορθόδοξες οδηγίες που διατυπώνουν ξεκάθαρα ότι χωρίς ενότητα πίστεως δεν μπορεί να υπάρχει πλήρης μυστηριακή κοινωνία ή λειτουργικό συλλείτουργο.

Από την άλλη βλέπουμε κοινές προσευχές, οικουμενικές ακολουθίες και διαρκώς στενότερη θεσμική συνεργασία.

Ο πιστός έχει δικαίωμα να ρωτήσει πώς συμβιβάζονται αυτά τα δύο.

Δεν είναι ανυπακοή.

Είναι σοβαρό εκκλησιολογικό ερώτημα.

«Μίαν, Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν»

Ο Ορθόδοξος δεν λέει στο Σύμβολο της Πίστεως «πιστεύω σε πολλές Εκκλησίες που κάποτε θα γίνουν μία».

Λέει: «Εἰς Μίαν, Ἁγίαν, Καθολικήν καί Ἀποστολικήν Ἐκκλησίαν».

Επίσημα σύγχρονα ορθόδοξα κείμενα διακηρύσσουν την αυτοσυνειδησία της Ορθόδοξης Εκκλησίας ως της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας. Ταυτόχρονα αποδέχονται τον θεολογικό διάλογο και την Οικουμενική Κίνηση με στόχο τη χριστιανική ενότητα.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται η ένσταση πολλών παραδοσιακών Ορθοδόξων.

Αν η Εκκλησία είναι ήδη Μία, τι ακριβώς σημαίνει «αποκατάσταση της ενότητας»;

Επιστροφή όσων βρίσκονται εκτός κοινωνίας στην κοινή Ορθόδοξη πίστη;

Ή σταδιακή προσέγγιση δύο «αδελφών Εκκλησιών» που κάποτε θα συναντηθούν στη μέση;

Δεν είναι μικρή διαφορά.

Είναι ολόκληρη εκκλησιολογία.

Και τώρα ξαναέρχεται στο τραπέζι το Πάσχα

Το 2025 το Ορθόδοξο και το Δυτικό Πάσχα συνέπεσαν ημερολογιακά. Η σύμπτωση χρησιμοποιήθηκε ως ευκαιρία για να επανέλθει επίσημα η συζήτηση περί μόνιμης κοινής ημερομηνίας.

Το 2025 ο Πάπας και ο Οικουμενικός Πατριάρχης διατύπωσαν δημόσια την επιθυμία να συνεχιστεί η αναζήτηση λύσης ώστε όλοι οι Χριστιανοί να εορτάζουν κάθε χρόνο μαζί το Πάσχα.

Μέχρι τον Αύγουστο του 2026 δεν υπάρχει πανορθόδοξη απόφαση που να έχει αλλάξει το Ορθόδοξο Πασχάλιο.

Άρα δεν πρέπει να γράψουμε ότι «ήδη άλλαξαν το Πάσχα».

Πρέπει όμως να γράψουμε κάτι εξίσου σημαντικό:

υπάρχει επίσημα δηλωμένη προσπάθεια να βρεθεί μόνιμος τρόπος κοινής εορτής με τη Ρώμη.

Και εδώ η ιστορία του 1924 χτυπά ξανά την πόρτα.

Το μάθημα του 1924

Αν κάποτε προκύψει πραγματικά πανορθόδοξη απόφαση που σέβεται το δόγμα, την Παράδοση και την εκκλησιαστική ενότητα, τότε υπάρχει θεολογική συζήτηση που μπορεί να γίνει.

Αν όμως επιχειρηθεί ξανά αλλαγή από ορισμένα μόνο κέντρα της Ορθοδοξίας, με άλλες τοπικές Εκκλησίες να διαφωνούν, η ιστορία του 1924 θα έπρεπε να αποτελεί τεράστια προειδοποίηση.

Γιατί ήδη μία φορά ακούσαμε ότι πρόκειται για ημερολογιακή διόρθωση.

Και έναν αιώνα μετά ακόμη μετράμε την πληγή.

Η Εκκλησία δεν είναι εργαστήριο κοινωνικής μηχανικής, ούτε διπλωματικός οργανισμός, ούτε γεωπολιτικό εργαλείο.

Είναι Σώμα Χριστού.

Η πληγή δεν είναι οι δεκατρείς ημέρες

Το πραγματικό πρόβλημα του 1924 δεν είναι ότι κάποιοι γιορτάζουν τα Χριστούγεννα δεκατρείς ημέρες αργότερα.

Η πληγή είναι ότι άνθρωποι που ομολογούσαν τον ίδιο Χριστό έφτασαν να διώκουν ο ένας τον άλλον.

Η πληγή είναι ότι η Πολιτεία πήρε θέση σε μια εσωτερική εκκλησιαστική σύγκρουση και χρησιμοποίησε την ισχύ της εναντίον πιστών.

Η πληγή είναι ότι μια μεταρρύθμιση που δεν είχε πανορθόδοξη ομοφωνία εφαρμόστηκε και άφησε διχασμό.

Η πληγή είναι ότι σήμερα πολλοί πιστοί βλέπουν διαρκώς στενότερη προσέγγιση Ανατολής και Ρώμης και δεν γνωρίζουν πλέον πού ακριβώς βρίσκεται η γραμμή ανάμεσα στην αγάπη προς τον ετερόδοξο άνθρωπο και στη λειτουργική έκφραση μιας ενότητας πίστεως που ακόμη δεν υπάρχει.

Η δική μας σκέψη

Η Ορθοδοξία δεν έχει ανάγκη να μισήσει τον Ρωμαιοκαθολικό άνθρωπο.

Ο Χριστός δεν μας δίδαξε μίσος.

Μας δίδαξε όμως και την αλήθεια.

Αγάπη χωρίς αλήθεια γίνεται συμβιβασμός. Αλήθεια χωρίς αγάπη γίνεται σκληρότητα.

Η Ορθή Πίστη χρειάζεται και τα δύο.

Και γι’ αυτό υπάρχουν ερωτήματα που η Εκκλησία οφείλει να απαντήσει καθαρά:

Γιατί άλλαξε η Ελλάδα το ημερολόγιο χωρίς να ακολουθήσει όλη η Ορθοδοξία;

Γιατί άνθρωποι που κράτησαν αυτό που μέχρι χθες ακολουθούσε ολόκληρη η Ελληνική Εκκλησία αντιμετωπίστηκαν μετά ως πρόβλημα;

Γιατί το κράτος μπήκε μέσα σε μια εκκλησιαστική διαφορά και έφτασε να χρησιμοποιεί κατασταλτικά μέσα;

Γιατί ένα κείμενο του 1920 συνέδεε ήδη το κοινό ημερολόγιο με την προσέγγιση των χριστιανικών ομολογιών;

Γιατί σήμερα βλέπουμε κοινές προσευχές και συνεχώς στενότερη λειτουργική παρουσία μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών, την ώρα που η πλήρης ενότητα πίστεως και Ευχαριστίας δεν έχει αποκατασταθεί;

Και κυρίως:

Αν αύριο προταθεί νέα αλλαγή στο Πασχάλιο για να εορτάζουμε μαζί με τη Ρώμη, θα προηγηθεί πραγματική συμφωνία ολόκληρης της Ορθοδοξίας ή θα επαναλάβουμε το λάθος που άφησε την πληγή του 1924;

Η Ρωσία έμεινε στο Παλαιό. Η Σερβία έμεινε στο Παλαιό. Τα Ιεροσόλυμα έμειναν στο Παλαιό. Το Άγιον Όρος έμεινε στο Παλαιό.

Κι όμως κανείς σοβαρός δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι ένας Αγιορείτης μοναχός είναι λιγότερο Ορθόδοξος επειδή κρατά το Ιουλιανό ημερολόγιο.

Άρα κάτι πολύ βαθύτερο συνέβη στην Ελλάδα.

Και ίσως έναν αιώνα μετά να είναι ώρα να το κοιτάξουμε ξανά.

Όχι για να δημιουργήσουμε έναν καινούργιο διχασμό.

Αλλά για να καταλάβουμε τον παλιό.

Αν όλα αυτά είναι απλώς ασύνδετα γεγονότα, γιατί έναν αιώνα μετά οδηγούν ξανά στο ίδιο σημείο;

Πίστευε και μη, ερεύνα.

Δες την Πραγματικότητα.