Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: τον φυλάκισαν, τον χρειάστηκαν για να σωθεί η Επανάσταση και τον φυλάκισαν ξανά

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: Ο άνθρωπος που γεννήθηκε κυνηγημένος και έμαθε να διαβάζει το αδύνατο

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης γεννήθηκε το 1770 στο Ραμαβούνι της Μεσσηνίας, μέσα σε μια οικογένεια κλεφτών και πολεμιστών που πλήρωσε ακριβά τη σύγκρουση με την οθωμανική εξουσία. Ο πατέρας του Κωνσταντής σκοτώθηκε όταν ο Θεόδωρος ήταν παιδί. Η νεότητά του δεν είχε ασφάλεια, κρατικό σχολείο ή έτοιμη σταδιοδρομία. Είχε καταδίωξη, βουνό, όπλο, οικογενειακή μνήμη και την ανάγκη να καταλαβαίνει τον κίνδυνο πριν εμφανιστεί.

Πριν από το 1821 υπηρέτησε και σε ελληνικά στρατιωτικά σώματα υπό βρετανική διοίκηση στα Επτάνησα, αποκτώντας εμπειρία οργάνωσης και τακτικής. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση, δεν ήταν απλώς ένας ορμητικός καπετάνιος. Ήταν ώριμος πολεμιστής που καταλάβαινε τον χώρο, το ηθικό, τον ανεφοδιασμό και την ψυχολογία του αντιπάλου.

Στην άλωση της Τριπολιτσάς το 1821 είχε κεντρικό στρατιωτικό ρόλο, ενώ στα Δερβενάκια το 1822 η στρατηγική του συνέβαλε αποφασιστικά στη συντριβή της στρατιάς του Δράμαλη. Η νίκη δεν ήταν θαύμα έξω από την Ιστορία. Ήταν γνώση του εδάφους, έλεγχος των περασμάτων, φθορά του εχθρού και ικανότητα να μετατρέψει λιγότερες δυνάμεις σε ισχυρότερο χτύπημα. Εκεί γεννήθηκε ο θρύλος, επειδή προηγήθηκε το έργο.

Οι άνθρωποι τον είπαν Γέρο του Μοριά όχι επειδή δεν φοβόταν, αλλά επειδή ήξερε τι να κάνει ενώ όλοι φοβούνταν.

1824: όταν η μάχη για την εξουσία κατάπιε τη μάχη για την ελευθερία

Η Επανάσταση δεν πολεμούσε μόνο τον οθωμανικό στρατό. Πολεμούσε και τον εαυτό της. Οι συγκρούσεις ανάμεσα σε πολιτικούς και στρατιωτικούς, τοπικά συμφέροντα, ανταγωνισμούς για τον έλεγχο της διοίκησης και τη διαχείριση των δανείων οδήγησαν στους εμφυλίους του 1823 και του 1824. Η λέξη «προδοσία» εκφράζει την ηθική οργή απέναντι στο αποτέλεσμα, αλλά ο ιστορικός οφείλει να δείξει τον μηχανισμό: πολλαπλές παρατάξεις, προσωπικές φιλοδοξίες, περιφερειακές αντιθέσεις και πάλη για την εξουσία μέσα σε μια χώρα που δεν είχε ακόμη ελευθερωθεί.

Τον Νοέμβριο του 1824 ο γιος του Πάνος Κολοκοτρώνης σκοτώθηκε μέσα στη δίνη του εμφυλίου. Ο Θεόδωρος, ήδη συντετριμμένος, παραδόθηκε για να σταματήσει η σύγκρουση. Στις αρχές Φεβρουαρίου 1825 επιβιβάστηκε μαζί με άλλους ηττημένους Πελοποννήσιους ηγέτες και μεταφέρθηκε στην Ύδρα. Κρατήθηκε στη Μονή του Προφήτη Ηλία. Στα απομνημονεύματά του περιγράφει τη μεταφορά με τη γολέτα «Γοργώ» και τη φυλάκιση που κράτησε περίπου τέσσερις μήνες.

Την ώρα που ένας από τους ικανότερους στρατηγικούς εγκεφάλους της Επανάστασης βρισκόταν πίσω από τοίχους, η εξωτερική απειλή μεγάλωνε. Ο εμφύλιος είχε καταναλώσει άνδρες, χρήμα, εμπιστοσύνη και χρόνο. Η Ελλάδα δεν έχανε επειδή δεν είχε ήρωες. Έχανε επειδή οι μηχανισμοί της εξουσίας προτιμούσαν να εξουδετερώσουν τον αντίπαλο Έλληνα αντί να προετοιμαστούν για τον εχθρό που ερχόταν.

Ο Ιμπραήμ αποβιβάζεται και το κράτος θυμάται ποιον είχε κλείσει στο κελί

Ο Ιμπραήμ πασάς αποβιβάστηκε στη Μεθώνη τον Φεβρουάριο του 1825 με οργανωμένο αιγυπτιακό στρατό, εκπαιδευμένο κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Η κατάσταση στην Πελοπόννησο κατέρρεε. Ελληνικές δυνάμεις είχαν διασπαστεί από τον εμφύλιο, φρούρια κινδύνευαν και ο αντίπαλος διέθετε πειθαρχία και σχέδιο. Η κυβέρνηση βρέθηκε μπροστά στην αλήθεια που είχε προσπαθήσει να φυλακίσει: χωρίς ανθρώπους με πραγματική επιρροή στον Μοριά, η άμυνα δεν μπορούσε να σηκωθεί.

Στις 18 Μαΐου 1825 δόθηκε γενική αμνηστία στους φυλακισμένους και εξόριστους αγωνιστές. Στις 19 Μαΐου ο Κολοκοτρώνης αναδείχθηκε ξανά γενικός αρχηγός της Πελοποννήσου και βγήκε αμέσως για στρατολογία. Πηγές της εποχής σημειώνουν ότι οι Πελοποννήσιοι τον ζητούσαν και χωρίς αυτόν δίσταζαν να πάρουν τα όπλα. Η ίδια εξουσία που τον είχε παρουσιάσει ως κίνδυνο χρειαζόταν τώρα τη φωνή του για να συγκροτήσει ξανά αντίσταση.

Δεν νίκησε τον Ιμπραήμ σε μία καθαρή αποφασιστική μάχη. Αυτό θα ήταν ένας βολικός μύθος. Αντιμετώπισε έναν ισχυρότερο τακτικό στρατό με κινητή αντίσταση, ενέδρες, παρεμπόδιση ανεφοδιασμού και προσπάθεια να εμποδίσει την υποταγή των χωριών. Η φράση «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους» συνδέθηκε με αυτή τη σκληρή εκστρατεία κατά του προσκυνήματος. Εκφράζει το ακραίο δίλημμα μιας Επανάστασης που κινδύνευε να διαλυθεί από μέσα, αλλά δεν πρέπει να αποκόπτεται από τη βία και την τραγωδία του εμφυλιακού κλίματος.

Έσωσε μόνος του την Ελλάδα; Η αλήθεια είναι μεγαλύτερη από τον εύκολο μύθο

Ο Κολοκοτρώνης συνέβαλε αποφασιστικά ώστε η αντίσταση στην Πελοπόννησο να μη σβήσει. Η παρουσία του επανέφερε συνοχή, κράτησε ζωντανό το ανυπότακτο φρόνημα και δυσκόλεψε την πλήρη πολιτική επικράτηση του Ιμπραήμ. Δεν απελευθέρωσε, όμως, μόνος του την Ελλάδα. Η Επανάσταση στηρίχθηκε σε χιλιάδες γνωστούς και άγνωστους μαχητές, στη θυσία του Μεσολογγίου, στη δράση των νησιωτικών στόλων, στη διπλωματία και τελικά στη Ναυμαχία του Ναβαρίνου τον Οκτώβριο του 1827, όπου οι συμμαχικοί στόλοι κατέστρεψαν τον οθωμανικό και αιγυπτιακό στόλο.

Αυτή η ακρίβεια δεν μικραίνει τον Κολοκοτρώνη. Τον μεγαλώνει. Ο πραγματικός ηγέτης δεν χρειάζεται να κλέψει τις μάχες των άλλων. Η δική του υπερδύναμη ήταν ότι κράτησε ανοιχτή τη δυνατότητα της νίκης όταν η χώρα είχε σχεδόν αυτοκτονήσει πολιτικά. Έδωσε χρόνο στην Επανάσταση να επιβιώσει μέχρι να αλλάξουν οι διεθνείς συσχετισμοί.

Το 1825 βγήκε από τη φυλακή για να πολεμήσει για εκείνους που τον είχαν κλείσει μέσα. Δεν έθεσε ως προϋπόθεση την προσωπική του αποκατάσταση. Δεν περίμενε να λυθεί πρώτα η αδικία. Είδε την πατρίδα να καίγεται και προχώρησε προς τη φωτιά. Αυτό είναι το σημείο όπου ο άνθρωπος περνά στην περιοχή του θρύλου χωρίς να παύει να είναι άνθρωπος.

1833 και 1834: το νέο κράτος δικάζει τον ελευθερωτή του

Μετά την άφιξη του Όθωνα, η βαυαρική Αντιβασιλεία αντιμετώπισε με καχυποψία δίκτυα παλαιών αγωνιστών και τους δεσμούς τους με τη ρωσική επιρροή. Τη νύχτα της 7ης Σεπτεμβρίου 1833 ο Κολοκοτρώνης συνελήφθη και κρατήθηκε επί μήνες σε μυστική φυλακή στο Ιτς Καλέ, όπως αφηγείται ο ίδιος. Μαζί με τον Δημήτριο Πλαπούτα παραπέμφθηκε με κατηγορία συνωμοσίας και εσχάτης προδοσίας κατά του ανήλικου βασιλιά.

Στη δίκη του Ναυπλίου το 1834 η πλειοψηφία του δικαστηρίου επέβαλε θανατική ποινή. Οι δικαστές Αναστάσιος Πολυζωίδης και Γεώργιος Τερτσέτης αρνήθηκαν να συναινέσουν στην καταδίκη, παρά την πίεση. Η στάση τους έγινε ξεχωριστό σύμβολο δικαστικής ανεξαρτησίας. Η ποινή μετατράπηκε αρχικά σε πολυετή κάθειρξη και ο Κολοκοτρώνης κρατήθηκε στο Παλαμήδι μέχρι την απονομή χάριτος μετά την ενηλικίωση του Όθωνα το 1835.

Η τουριστική παράδοση δείχνει σήμερα ένα συγκεκριμένο σκοτεινό κελί στο Παλαμήδι ως «τη φυλακή του Κολοκοτρώνη». Η επίσημη ιστορική παρουσίαση του Δήμου Ναυπλιέων χρησιμοποιεί προσεκτικά τη διατύπωση ότι το μπουντρούμι «φέρεται» ως η φυλακή του. Το γεγονός της φυλάκισης είναι ιστορικό. Η απόλυτη ταύτιση του συγκεκριμένου κελιού ανήκει στην παράδοση και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως βέβαιη αρχαιολογική απόδειξη.

Το κράτος που γεννήθηκε από την Επανάσταση έφτασε να καταδικάσει σε θάνατο έναν από τους ανθρώπους που την κράτησαν ζωντανή.

Οι υπεράνθρωπες δυνάμεις του μύθου και η αληθινή δύναμη του ανθρώπου

Οι λαοί ντύνουν τους ήρωές τους με γλώσσα σχεδόν θεϊκή. Λένε ότι ένας άνδρας στάθηκε απέναντι σε χιλιάδες, ότι έβλεπε εκεί όπου οι άλλοι ήταν τυφλοί, ότι η φωνή του σήκωνε στρατιές. Αυτή είναι η ποιητική γλώσσα της συλλογικής μνήμης. Δεν αποδεικνύει μεταφυσικές ικανότητες. Αποκαλύπτει πόσο αδιανόητη φαινόταν στους συγχρόνους η ανθρώπινη αντοχή, η στρατηγική ευφυΐα και η δύναμη επιρροής του.

Το να πούμε ότι ο Κολοκοτρώνης είχε κυριολεκτικά υπερφυσικές δυνάμεις θα αδικούσε το μεγαλύτερο μάθημα της ζωής του. Ήταν άνθρωπος. Πόνεσε, θύμωσε, έκανε πολιτικές επιλογές που κρίνονται, έζησε μέσα στη βία της εποχής του και δεν υπήρξε αλάνθαστος. Ακριβώς γι' αυτό μπορεί να γίνει πρότυπο. Αν ήταν θεός, κανένα παιδί δεν θα μπορούσε να του μοιάσει. Επειδή ήταν άνθρωπος, κάθε νέος μπορεί να αναγνωρίσει μέσα του την αρχή της ίδιας αντοχής.

Ο θρύλος πρέπει να ανάβει τη φαντασία χωρίς να καίει τα τεκμήρια. Η Ιστορία δεν χρειάζεται πλαστές υπερβολές για να δημιουργήσει δέος. Χρειάζεται να δείξει την απόσταση ανάμεσα σε όσα άντεξε ένας πραγματικός άνθρωπος και σε όσα εμείς θεωρούμε σήμερα αδύνατα πριν καν δοκιμάσουμε.

Batman, Spider-Man και η κλεμμένη θέση των αληθινών προτύπων

Ο Batman και ο Spider-Man μπορούν να ψυχαγωγήσουν, να μιλήσουν συμβολικά για ευθύνη και να τροφοδοτήσουν τη φαντασία. Είναι όμως επινοημένοι χαρακτήρες, προστατευμένοι από το σενάριο και φτιαγμένοι για μια παγκόσμια βιομηχανία θεάματος. Ο Κολοκοτρώνης, ο Καραϊσκάκης, η Μπουμπουλίνα, ο Παπανικολάου και τόσοι άλλοι δεν είχαν συγγραφέα να τους χαρίσει τη σωτηρία στην τελευταία σελίδα. Έζησαν το κόστος των αποφάσεών τους.

Το πρόβλημα δεν είναι να βλέπει ένα παιδί υπερηρωικές ταινίες. Είναι να μην του προσφέρουμε εξίσου δυνατά τη δραματική αλήθεια των ανθρώπων που υπήρξαν. Όταν το σχολείο μετατρέπει τους Έλληνες ήρωες σε ακίνητες ημερομηνίες και άχρωμα πορτρέτα, ενώ η βιομηχανία δίνει στους φανταστικούς ήρωες μουσική, μυστήριο, σύγκρουση και μεγαλείο, η μνήμη χάνει τη μάχη της αφήγησης.

Δεν διαθέτουμε τεκμήριο για ένα ενιαίο κρυφό σχέδιο που αποφάσισε να εξαφανίσει τους ήρωες από την παιδεία. Διαθέτουμε όμως ένα ορατό αποτέλεσμα: ιστορικός αναλφαβητισμός, αποσπασματική διδασκαλία, κυριαρχία εισαγόμενων προτύπων και νέοι που δυσκολεύονται να συνδέσουν την ελευθερία με πραγματική πράξη. Η ευθύνη ανήκει σε εκπαιδευτική πολιτική, οικογένεια, μέσα ενημέρωσης, εκδοτική παραγωγή και σε όλους εμάς που παραδώσαμε την αφήγηση χωρίς μάχη.

Η Ελλάδα τρώει τα παιδιά της: τεκμήριο, ερμηνεία και σημερινή προειδοποίηση

Το ιστορικό τεκμήριο δείχνει ότι ο εμφύλιος διχασμός αποδυνάμωσε την Επανάσταση, ότι η κυβέρνηση φυλάκισε τον Κολοκοτρώνη, ότι τον αποφυλάκισε όταν έγινε αναγκαίος απέναντι στον Ιμπραήμ και ότι η βαυαρική Αντιβασιλεία τον οδήγησε αργότερα σε δίκη και θανατική καταδίκη. Δείχνει επίσης ισχυρές ξένες επιρροές και ανταγωνισμούς των Μεγάλων Δυνάμεων στο νεογέννητο κράτος. Δεν αποδεικνύει μια αδιάλειπτη, ενιαία και μυστική κλίκα που κυβερνά με το ίδιο σχέδιο επί δύο αιώνες.

Η δική μας ερμηνεία είναι σκληρή: η ελληνική πολιτική ζωή επαναλαμβάνει συχνά το μοτίβο της φατρίας, της εξωτερικής εξάρτησης και της εξόντωσης του ικανού όταν δεν ελέγχεται. Δεν πρόκειται για «βρόμικο DNA» ενός λαού, σαν να ήταν η προδοσία βιολογική μοίρα. Πρόκειται για θεσμούς, κίνητρα και νοοτροπίες που αναπαράγονται όταν η εξουσία δεν λογοδοτεί και όταν ο πολίτης τα αποδέχεται ως αναπόφευκτα. Ό,τι είναι νοοτροπία μπορεί να αλλάξει. Ό,τι βαφτίζεται αίμα γίνεται άλλοθι παραίτησης.

Η μνήμη της Ελλάδας δεν είναι μουσείο. Είναι οπλοστάσιο κρίσης. Ο Κολοκοτρώνης δεν μας ζητά να λατρέψουμε έναν αλάνθαστο αρχηγό ούτε να ρίξουμε τυφλά κάθε κυβέρνηση. Μας αναγκάζει να ρωτήσουμε ποιος υπηρετεί την πατρίδα, ποιος υπηρετεί τη φατρία, ποιος αποφασίζει χωρίς λογοδοσία και ποιος έχει το θάρρος να αντισταθεί δημοκρατικά όταν η εξουσία ζητά σιωπή.

Αν ένα παιδί μάθει μόνο ότι ο Κολοκοτρώνης ήταν ένα πρόσωπο του 1821, θα τον ξεχάσει μετά την εξέταση. Αν μάθει ότι ένας φυλακισμένος άνθρωπος βγήκε από το κελί για να σώσει εκείνους που τον είχαν αδικήσει, τότε η Ιστορία γίνεται καθρέφτης. Θα συνεχίσουμε να περιμένουμε φανταστικούς σωτήρες ή θα ξυπνήσουμε τον πραγματικό ήρωα που μπορεί να μορφωθεί, να οργανωθεί, να δημιουργήσει και να αγωνιστεί μέσα στον καθένα μας; Τα δικά σας συμπεράσματα.