Να ξαναζήσουμε στα χωριά, όχι να επιστρέψουμε στην εγκατάλειψή τους

Επιστροφή στα χωριά: Η χώρα μικραίνει και τα παιδιά λιγοστεύουν πρώτα

Μεταξύ των απογραφών 2011 και 2021 ο μόνιμος πληθυσμός της Ελλάδας μειώθηκε κατά 3,1%. Στην ηλικιακή ομάδα 0 έως 9 ετών η μείωση ήταν 16,3%. Οι εθνικοί αριθμοί δεν ταυτίζονται με κάθε χωριό, αλλά εξηγούν γιατί οι μικρές κοινότητες, που ξεκινούν με λιγότερους νέους, φτάνουν γρηγορότερα στο κλείσιμο μιας τάξης ή μιας υπηρεσίας.

Ο ΟΟΣΑ προειδοποιεί ότι η πληθυσμιακή μείωση στις απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές μπορεί να δημιουργήσει καθοδική σπείρα: λιγότερος πληθυσμός σημαίνει ακριβότερες και λιγότερες υπηρεσίες, οι λιγότερες υπηρεσίες διώχνουν περισσότερους κατοίκους και η φυγή μειώνει ξανά τη βιωσιμότητα. Η εγκατάλειψη δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Είναι αποτέλεσμα διαδοχικών αποφάσεων για το πού αξίζει να υπάρχει ζωή.

Δεν ζητάς από τον νέο να επιστρέψει στο χωριό. Κάνεις το χωριό τόπο στον οποίο μπορεί να σχεδιάσει το μέλλον του.

Η νοσταλγία δεν κρατά ανοιχτό σχολείο ούτε κέντρο υγείας

Η εξιδανίκευση της υπαίθρου αδικεί εκείνους που ζουν εκεί. Η ομορφιά και η κοινότητα συνυπάρχουν με μεγάλες αποστάσεις, ελλείψεις υγείας, περιορισμένη φροντίδα παιδιών και ηλικιωμένων, ακριβές μετακινήσεις και δύσκολη πρόσβαση σε υπηρεσίες. Ο ΟΟΣΑ τονίζει ότι η υγεία και η εκπαίδευση καθορίζουν την ευημερία ολόκληρης της περιοχής· η έλλειψή τους βαθαίνει την εδαφική ανισότητα.

Η τεχνολογία λύνει μέρος της απόστασης, όχι όλη. Η τηλεϊατρική δεν αντικαθιστά το ασθενοφόρο, η τηλεκπαίδευση δεν αντικαθιστά μια ζωντανή τάξη και το γρήγορο διαδίκτυο δεν μεταφέρει μόνο του προϊόντα στην αγορά. Χρειάζεται συνδυασμός φυσικής παρουσίας, κινητών υπηρεσιών, αξιόπιστων μεταφορών και ψηφιακής πρόσβασης.

Επιστροφή σημαίνει σύγχρονη εργασία, όχι μόνο γεωργία

Η αγροδιατροφή παραμένει κεντρική, αλλά ένα ζωντανό χωριό χρειάζεται περισσότερα επαγγέλματα: μεταποίηση, τεχνίτες, ενεργειακές κοινότητες, φροντίδα, πολιτισμό, έρευνα πεδίου, μικρές υπηρεσίες και ψηφιακή εργασία. Η τοπική παραγωγή πρέπει να κρατά μεγαλύτερο μέρος της αξίας στον τόπο, με συνεταιρισμούς που λογοδοτούν, κοινό εξοπλισμό, πιστοποίηση και πρόσβαση στην αγορά.

Χρειάζεται και κατοικία. Τα κλειστά ή εγκαταλειμμένα σπίτια δεν γίνονται αυτομάτως διαθέσιμα: υπάρχουν συνιδιοκτησίες, κόστος ανακαίνισης και ενεργειακές ανάγκες. Ένα σοβαρό πρόγραμμα θα συνέδεε την αποκατάσταση κατοικιών με μακροχρόνια προσιτή μίσθωση, τοπική εργασία και σαφείς όρους, όχι με βραχυχρόνια τουριστική κερδοσκοπία.

Η επιλογή πρέπει να είναι ελεύθερη και βιώσιμη

Δεν θα γυρίσουν όλοι και δεν χρειάζεται. Η πόλη προσφέρει ευκαιρίες, ανωνυμία, πολιτισμό και εξειδικευμένες υπηρεσίες. Η εθνική ανάγκη είναι να πάψει η Αθήνα να αποτελεί μονόδρομο. Να μπορεί ένας νέος να επιλέξει την Ήπειρο, τη Θεσσαλία ή ένα νησί χωρίς να θυσιάζει την εκπαίδευση του παιδιού του και την πρόσβαση στην υγεία.

Η επιτυχία πρέπει να μετριέται με μόνιμους κατοίκους, παιδιά στο σχολείο, βιώσιμες επιχειρήσεις, χρόνο πρόσβασης σε γιατρό και εισόδημα που μένει τοπικά. Δεν μετριέται με όμορφες καμπάνιες. Η επιστροφή στα χωριά είναι πράγματι επιτακτική. Πρώτα, όμως, πρέπει να επιστρέψει η ισοτιμία του πολίτη, όπου κι αν κατοικεί.

Γη, σπίτια και υπηρεσίες είναι η νέα πύλη επιστροφής

Το χωριό μπορεί να έχει άδεια σπίτια και ταυτόχρονα να μην έχει διαθέσιμη κατοικία. Κληρονομικές εκκρεμότητες, πολλοί συνιδιοκτήτες, κόστος ανακαίνισης και έλλειψη μακροχρόνιας μίσθωσης κρατούν το κτιριακό απόθεμα κλειστό. Παρόμοια, η γη μπορεί να μένει ακαλλιέργητη επειδή είναι κατακερματισμένη ή επειδή ο νέος παραγωγός δεν έχει πρόσβαση σε κεφάλαιο, νερό, αποθήκευση και αγορά.

Η επιστροφή χρειάζεται πρακτική υποδομή: κτηματολογική και νομική υποστήριξη, εγγυημένα δάνεια ανακαίνισης, δημοτική τράπεζα κατοικιών, γρήγορο διαδίκτυο, ενέργεια, μεταφορά, γιατρό και σχολείο. Αν λείπει ένας κρίκος, η οικογένεια θα δοκιμάσει για λίγους μήνες και θα φύγει. Η εγκατάσταση δεν είναι τουριστική εμπειρία. Είναι καθημερινό συμβόλαιο με τον τόπο.

Συμπέρασμα: εθνικό σύμφωνο επανακατοίκησης, όχι φωτογραφικές επιδοτήσεις

Κάθε περιφέρεια χρειάζεται πολυετές σχέδιο με συγκεκριμένα χωριά, διαθέσιμα σπίτια, ανάγκες εργασίας και εγγυημένο ελάχιστο υπηρεσιών. Τα κίνητρα πρέπει να δίνονται για πραγματική εγκατάσταση και να συνοδεύονται από αξιολόγηση μετά από τρία και πέντε χρόνια. Δεν έχει αξία πόσοι υπέβαλαν αίτηση, αλλά πόσοι έμειναν, εργάστηκαν και έγραψαν τα παιδιά τους στο τοπικό σχολείο.

Η επιστροφή στα χωριά δεν είναι φυγή από τη σύγχρονη ζωή. Μπορεί να είναι ανασχεδιασμός της, με τηλεργασία, μικρή μεταποίηση, αγροδιατροφή, φροντίδα, πολιτισμό και ήπιο τουρισμό. Για να γίνει, η πολιτεία πρέπει να πάψει να ζητά από τον πολίτη να αναστήσει μόνος του έναν τόπο από τον οποίο απέσυρε πρώτα όλες τις υπηρεσίες.

Το χωριό δεν σώζεται με μια επιδότηση μετακόμισης. Σώζεται όταν η ζωή εκεί παύει να είναι διοικητική τιμωρία.