Ακραίο καιρικό φαινόμενο στην Κρήτη: 840 χιλιοστά βροχής και οι ευθύνες μετά τη λάσπη

Ακραίο καιρικό φαινόμενο στην Κρήτη: τι συνέβη σε πέντε ημέρες

Η πρώτη αλήθεια βρίσκεται στη χρονική διάρκεια. Η κακοκαιρία δεν ήταν μια σύντομη νεροποντή που αιφνιδίασε ένα μόνο χωριό. Ισχυρές βροχές και καταιγίδες επηρέασαν την Κρήτη επί πέντε συνεχόμενες ημέρες, από την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου έως και την Κυριακή 4 Οκτωβρίου. Το έδαφος κορεζόταν καθημερινά, τα ρέματα δέχονταν διαδοχικούς όγκους νερού και κάθε νέο κύμα έπεφτε πάνω σε μια γη που είχε όλο και μικρότερη δυνατότητα απορρόφησης. Η διάρκεια, όχι μόνο η στιγμιαία ένταση, μετέτρεψε το φαινόμενο σε καταστροφή.

Η μονάδα ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών κατέγραψε το επεισόδιο μέσα από δίκτυο 70 σταθμών. Στο Ξυλόσκαλο, στη Σαμαριά, το συνολικό ύψος του πενθημέρου ξεπέρασε τα 840 χιλιοστά. Στα Ανώγεια υπερέβη τα 640 χιλιοστά και στο Τζερμιάδο του Οροπεδίου Λασιθίου έφτασε τα 448. Ένα χιλιοστό βροχής αντιστοιχεί, ως ύψος κατακρήμνισης, σε ένα λίτρο νερού ανά τετραγωνικό μέτρο. Η μετατροπή βοηθά να αντιληφθούμε την κλίμακα, χωρίς να σημαίνει ότι όλο αυτό το νερό παρέμεινε ομοιόμορφα στο έδαφος.

Οι αριθμοί χρειάζονται γεωγραφική ανάγνωση. Η βροχή δεν έπεσε παντού με την ίδια ένταση και οι μεγαλύτερες τιμές σε ορεινούς σταθμούς δεν περιγράφουν αυτομάτως κάθε κατοικημένη περιοχή. Δείχνουν, όμως, πόσο νερό τροφοδότησε λεκάνες απορροής, χειμάρρους και χαμηλότερα σημεία. Γι’ αυτό η ασφάλεια ενός οικισμού δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο βρέχει επάνω στα σπίτια. Εξαρτάται από το τι συμβαίνει ψηλότερα, από τις κλίσεις, τα ρέματα, τις γέφυρες, τα τεχνικά έργα και την ελεύθερη δίοδο του νερού.

Το Εθνικό Αστεροσκοπείο εξήγησε ότι η ατμοσφαιρική κυκλοφορία πάνω από την Ευρώπη είχε «μπλοκάρει». Ψυχρές αέριες μάζες κατευθύνθηκαν από τη βορειοανατολική Ευρώπη προς τα Βαλκάνια και το Αιγαίο, ενώ ένα αποκομμένο χαμηλό παρέμεινε σχεδόν στάσιμο στην ευρύτερη περιοχή. Η ψυχρή ροή περνούσε πάνω από το ακόμη θερμό Αιγαίο, εμπλουτιζόταν με υγρασία και γινόταν ασταθής. Όταν έφθανε στους ορεινούς όγκους της Κρήτης, η αναγκαστική ανύψωση του αέρα ενίσχυε περαιτέρω τη βροχόπτωση.

Αυτό είναι το επιβεβαιωμένο μετεωρολογικό πλαίσιο. Δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι κάθε συγκεκριμένη ζημιά ήταν αναπόφευκτη. Ένα ακραίο φυσικό ερέθισμα και μια κοινωνική καταστροφή δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Η βροχή είναι το φυσικό γεγονός. Η κατάρρευση ενός δρόμου, η αποκοπή μιας κτηνοτροφικής μονάδας ή η πλημμύρα ενός σπιτιού εξαρτώνται επίσης από τη θέση, τον σχεδιασμό, τη συντήρηση, τις παρεμβάσεις στα ρέματα, τις χρήσεις γης και τον χρόνο αντίδρασης. Εκεί αρχίζει η πολιτική ευθύνη.

Η ανθρώπινη απώλεια δεν μπορεί να χαθεί μέσα στους χάρτες. Ένας ηλικιωμένος κτηνοτρόφος από τις Καρίνες του Δήμου Αγίου Βασιλείου στο Ρέθυμνο είχε μεταβεί προς το ποιμνιοστάσιό του και δεν επέστρεψε. Εντοπίστηκε από πυροσβέστες καταπλακωμένος από φερτά υλικά, σε ρέμα κοντά στη μονάδα του. Οι πρώτες δημοσιογραφικές αναφορές διαφέρουν κατά ένα ή δύο χρόνια ως προς την ηλικία του, γι’ αυτό το ασφαλές τεκμήριο είναι ότι επρόκειτο για ηλικιωμένο κτηνοτρόφο περίπου 80 ετών. Η ακριβής αλληλουχία των τελευταίων στιγμών του δεν έχει δημοσιοποιηθεί ως πλήρες επίσημο πόρισμα.

Η διάκριση έχει σημασία. Επιβεβαιώνεται ο εντοπισμός του κοντά στο ποιμνιοστάσιο και η κάλυψή του από φερτά υλικά. Δεν επιβεβαιώνεται από δημόσια τελική έκθεση αν παρασύρθηκε, αν έπεσε, αν υπήρξε ξαφνικό πρόβλημα υγείας ή ποιος ακριβώς μηχανισμός προκάλεσε τον θάνατό του. Η τραγωδία δεν χρειάζεται δραματική επινόηση. Αρκεί η πραγματική εικόνα ενός ανθρώπου που, μέσα σε επικίνδυνες συνθήκες, προσπάθησε να φτάσει στα ζώα και στην εργασία μιας ζωής.

Την ίδια ώρα, σε διάφορες περιοχές του νησιού οι δρόμοι μετατράπηκαν σε χειμάρρους, οχήματα παρασύρθηκαν, γέφυρες και τμήματα οδοστρώματος υπέστησαν ζημιές, ενώ σπίτια και επιχειρήσεις πλημμύρισαν. Στα Ζωνιανά και στην Κολοφώνα, συνεργεία προσπαθούσαν να απομακρύνουν φερτά υλικά και να αποκαταστήσουν την πρόσβαση. Στα Ζωνιανά το δίκτυο ύδρευσης δεν είχε ακόμη αποκατασταθεί τη Δευτέρα 5 Οκτωβρίου. Σχολεία σε πληγείσες κοινότητες παρέμεναν κλειστά, όχι ως τυπικό μέτρο, αλλά επειδή η κανονικότητα είχε πραγματικά διακοπεί.

Στο Οροπέδιο Λασιθίου η λάσπη κάλυψε καλλιέργειες και η παραγωγή πατάτας βρέθηκε στο επίκεντρο της ζημιάς. Στον Προφήτη Ηλία αναφέρθηκαν απώλειες σε αμπέλια και αγροτικές εγκαταστάσεις. Στις Γούβες οχήματα έφτασαν μέχρι τη θάλασσα, ενώ στο παραλιακό μέτωπο παρέμεναν, σύμφωνα με το ρεπορτάζ της ΕΡΤ, εκκρεμότητες από την καταστροφή του 2020. Η αναφορά αυτή δεν αποδεικνύει αυτομάτως παράλειψη συγκεκριμένου φορέα. Αποτελεί, όμως, σαφές δημόσιο ερώτημα για το τι μελετήθηκε, τι χρηματοδοτήθηκε και τι ολοκληρώθηκε μέσα σε έξι χρόνια.

Από την 1η έως και την 4η Οκτωβρίου, το Κέντρο Επιχειρήσεων του Πυροσβεστικού Σώματος δέχθηκε 508 κλήσεις και πραγματοποίησε ενέργειες σε 214 περιπτώσεις. Οι παρεμβάσεις περιλάμβαναν αντλήσεις υδάτων, μεταφορές ανθρώπων σε ασφαλή σημεία και κοπές δέντρων. Οι αριθμοί δείχνουν πραγματική κινητοποίηση. Δεν είναι, όμως, συνολικός απολογισμός ζημιών ούτε αξιολόγηση επάρκειας. Μια κλήση μπορεί να αφορά διαφορετική ανάγκη από μια άλλη και μια επιχείρηση διάσωσης δεν μετρά με τον ίδιο τρόπο όπως μια πλημμυρισμένη καλλιέργεια.

Στο φαράγγι της Σαμαριάς αναφέρθηκε εγκλωβισμός οκτώ εργαζομένων του Εθνικού Δρυμού, καθώς οι καιρικές συνθήκες δυσκόλευαν την ασφαλή προσέγγιση. Η υπόθεση απέκτησε έντονο ενδιαφέρον, αλλά η δημοσιογραφική ευθύνη επιβάλλει να μη μένει παγωμένη στην πρώτη είδηση. Σε ένα εξελισσόμενο περιστατικό, η κατάσταση μπορεί να αλλάξει μέσα σε ώρες. Το ουσιώδες είναι ότι ακόμη και οργανωμένες υπηρεσίες μέσα σε προστατευόμενες περιοχές χρειάζονται σχέδια εκκένωσης, αξιόπιστη επικοινωνία και σαφή όρια λειτουργίας όταν εκδίδεται κόκκινη προειδοποίηση.

Η Κρήτη είχε τεθεί σε κατάσταση κινητοποίησης Red Code και είχαν αποσταλεί προειδοποιήσεις μέσω του 112. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι ο κίνδυνος είχε αναγνωριστεί. Δεν αποδεικνύει μόνο του ότι κάθε κάτοικος μπορούσε να προστατευτεί ή ότι κάθε κρίσιμη υποδομή είχε προετοιμαστεί. Η έγκαιρη ειδοποίηση σώζει ζωές όταν το μήνυμα είναι συγκεκριμένο, όταν υπάρχουν ασφαλείς διαδρομές και όταν ο πολίτης γνωρίζει τι πρέπει να κάνει. Δεν αντικαθιστά τη συντήρηση δρόμων, γεφυρών, δικτύων και ρεμάτων.

Γι’ αυτό το συγκεκριμένο γεγονός δεν πρέπει να εξαντληθεί σε ένα ακόμη δελτίο καιρού. Η προηγούμενη ανάλυση του «Δες την Πραγματικότητα» για την πορτοκαλί προειδοποίηση της 26ης Σεπτεμβρίου εξηγούσε τι οφείλει να κάνει ο πολίτης πριν από το νερό. Η σημερινή ερώτηση είναι διαφορετική: τι οφείλουν να κάνουν οι θεσμοί όταν οι προειδοποιήσεις έχουν τελειώσει, οι κάμερες έχουν φύγει και οι κάτοικοι μένουν με τη λάσπη.

Η πρώτη αποτίμηση, λοιπόν, είναι σκληρή αλλά καθαρή. Υπήρξε εξαιρετικά έντονο και επίμονο φαινόμενο, υπήρξε έγκαιρη επιστημονική παρακολούθηση και υπήρξε μεγάλη επιχειρησιακή κινητοποίηση. Υπήρξε επίσης ένας νεκρός και εκτεταμένη ζημιά σε ανθρώπους, παραγωγή και υποδομές. Το ένα σύνολο γεγονότων δεν ακυρώνει το άλλο. Η αναγνώριση του ακραίου χαρακτήρα της βροχής δεν αθωώνει αυτόματα κάθε ανθρώπινη αδυναμία, όπως και η απαίτηση λογοδοσίας δεν επιτρέπει να υποτιμάται η δύναμη του φαινομένου.

Οι μετρήσεις, η σύγκριση με το 2019 και όσα δεν γνωρίζουμε ακόμη

Το πρωί της 6ης Οκτωβρίου το Εθνικό Αστεροσκοπείο δημοσίευσε συγκριτική αποτίμηση της πρόσφατης κακοκαιρίας με τις κακοκαιρίες Χιόνη και Ωκεανίδα του Φεβρουαρίου 2019. Για να είναι η σύγκριση πραγματικά ομοειδής, οι επιστήμονες δεν χρησιμοποίησαν απλώς όλους τους σημερινούς σταθμούς. Περιορίστηκαν στους 39 σταθμούς που λειτουργούσαν και στις δύο περιόδους. Αυτή η μεθοδολογική λεπτομέρεια είναι σημαντική, επειδή αποτρέπει μια πλαστή αύξηση του φαινομένου μόνο και μόνο επειδή σήμερα υπάρχουν περισσότερα σημεία μέτρησης.

Η σύγκριση έδειξε ότι στη δυτική Κρήτη τα επεισόδια του 2019 διατηρούν ιδιαίτερο βάρος, ενώ στο Ρέθυμνο, στο Ηράκλειο και στο Λασίθι οι βροχοπτώσεις του 2026 ήταν σε πολλές θέσεις μεγαλύτερες. Το συμπέρασμα δεν είναι ότι όλο το νησί έζησε τη χειρότερη κακοκαιρία της ιστορίας του. Τέτοιος απόλυτος χαρακτηρισμός θα απαιτούσε πολύ μεγαλύτερη ιστορική σειρά και κοινό τρόπο μέτρησης. Το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι το πρόσφατο πενθήμερο ήταν συγκρίσιμο με καταστροφικά επεισόδια και σε ορισμένες περιοχές τα ξεπέρασε.

Αυτό το σημείο προστατεύει τη δημόσια συζήτηση από δύο αντίθετες υπερβολές. Η πρώτη λέει ότι «πάντα έβρεχε έτσι» και άρα τίποτε δεν μπορούσε να γίνει. Η δεύτερη βαφτίζει κάθε μεγάλο επεισόδιο πρωτοφανές χωρίς σύγκριση. Η επιστήμη δεν υπηρετεί κανένα από τα δύο αφηγήματα. Μετρά, συγκρίνει, εξηγεί τα όρια των δεδομένων και αφήνει χώρο για αναθεώρηση. Όταν η πολιτική χρησιμοποιεί έναν μετεωρολογικό χαρακτηρισμό ως απαλλακτικό βούλευμα, μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε επικοινωνιακή ασπίδα.

Η πρόσφατη βροχόπτωση δεν μπορεί επίσης να αποδοθεί μηχανικά και αποκλειστικά στην κλιματική αλλαγή χωρίς ειδική μελέτη απόδοσης. Η κλιματική κρίση αυξάνει σε πολλές περιοχές τη θερμοκρασία της ατμόσφαιρας και της θάλασσας και επηρεάζει την πιθανότητα ή την ένταση ορισμένων ακραίων επεισοδίων. Όμως η αιτιώδης απόδοση ενός συγκεκριμένου γεγονότος χρειάζεται μοντέλα που συγκρίνουν τον σημερινό κόσμο με έναν υποθετικό κόσμο χωρίς την ανθρωπογενή θέρμανση. Τέτοια δημοσιευμένη μελέτη για το επεισόδιο της Κρήτης δεν υπήρχε στις 6 Οκτωβρίου.

Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι η μετεωρολογική διάταξη ήταν ασυνήθιστη για την εποχή, ότι το χαμηλό παρέμεινε επίμονα στην περιοχή και ότι το θερμό Αιγαίο τροφοδότησε υγρασία. Γνωρίζουμε επίσης ότι παρόμοια διάταξη είχε συμβάλει στις ακραίες βροχές του 2019. Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο συχνότερο έγινε αυτό το μοτίβο εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής ούτε ποιο ποσοστό των 840 χιλιοστών μπορεί να αποδοθεί σε αυτήν. Η ειλικρίνεια για το άγνωστο δεν αποδυναμώνει την ανάγκη προσαρμογής. Την κάνει σοβαρότερη.

Στις 4 Οκτωβρίου ενεργοποιήθηκε η ευρωπαϊκή Υπηρεσία Copernicus Emergency Management Service για την Κρήτη, με κωδικό EMSR933. Η επίσημη αποστολή είναι η παραγωγή χαρτών έκτασης πλημμύρας και εκτίμησης ζημιών μέσω δορυφορικών δεδομένων. Οι χάρτες μπορούν να βοηθήσουν τις αρχές να δουν πού απλώθηκε το νερό, ποιες εκτάσεις επηρεάστηκαν και πού χρειάζεται προτεραιότητα. Δεν είναι αυτομάτως κατάλογος δικαιούχων ούτε υποκαθιστούν την αυτοψία μέσα σε ένα σπίτι, μια επιχείρηση ή μια κτηνοτροφική μονάδα.

Η διάκριση είναι κρίσιμη για τον πληγέντα. Ένας δορυφόρος μπορεί να τεκμηριώσει την έκταση της πλημμύρας, αλλά δεν βλέπει την κατεστραμμένη οικοσκευή, τον ηλεκτρολογικό πίνακα, τη μόλυνση μιας αποθήκης ή την απώλεια ζωοτροφών. Η διοικητική διαδικασία χρειάζεται τοπική καταγραφή και, όπου προβλέπεται, διασταύρωση ιδιοκτησίας, χρήσης και ζημιάς. Η τεχνολογία μπορεί να περιορίσει τις γκρίζες ζώνες και τις πελατειακές παρεμβάσεις μόνο αν τα δεδομένα δημοσιευθούν, συνδεθούν με τις αυτοψίες και παραμείνουν ελέγξιμα.

Μέχρι το πρωί της 6ης Οκτωβρίου δεν είχε δημοσιευθεί πλήρης, συγκεντρωτικός και οριστικός απολογισμός των κατεστραμμένων κατοικιών, επιχειρήσεων, δρόμων, γεφυρών, καλλιεργειών και ζώων. Οι χαρακτηρισμοί «ανυπολόγιστες ζημιές» και «χιλιάδες στρέμματα» αποδίδουν την πρώτη εικόνα, όχι τελική μέτρηση. Το ίδιο ισχύει για το οικονομικό κόστος. Οποιοδήποτε συνολικό ποσό κυκλοφορεί πριν ολοκληρωθούν αυτοψίες, δορυφορική χαρτογράφηση και δηλώσεις πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εκτίμηση με ρητή πηγή, όχι ως λογιστικό δεδομένο.

Δεν είχε επίσης δημοσιευθεί κατάλογος όλων των έργων αντιπλημμυρικής προστασίας στις πληγείσες περιοχές, με προϋπολογισμό, ανάδοχο, στάδιο υλοποίησης και ημερομηνία παράδοσης. Χωρίς αυτόν τον κατάλογο, ούτε η εύκολη καταγγελία ότι «δεν έγινε τίποτα» ούτε ο ισχυρισμός ότι «όλα είχαν γίνει» μπορούν να θεωρηθούν τεκμηριωμένοι. Η λογοδοσία χρειάζεται έγγραφα: τεχνικές μελέτες, συμβάσεις, πρακτικά συντήρησης, καθαρισμούς ρεμάτων, ελέγχους γεφυρών, χάρτες επικινδυνότητας και αλληλογραφία μεταξύ δήμων, Περιφέρειας και υπουργείων.

Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο ίσως είναι η παλαιότερη εκκρεμότητα στις Γούβες. Το ρεπορτάζ της ΕΡΤ αναφέρει ότι μετά τη μεγάλη καταστροφή του 2020 δεν είχαν ολοκληρωθεί οι μελέτες για αποκατάσταση και θωράκιση του παραλιακού μετώπου. Η πληροφορία χρειάζεται θεσμική απάντηση με ονόματα έργων και ημερομηνίες. Ποια μελέτη ανατέθηκε; Ποιος ήταν ο φορέας ωρίμανσης; Υπήρξε χρηματοδότηση; Άλλαξε το αντικείμενο; Υπήρξαν προσφυγές ή αδειοδοτικές καθυστερήσεις; Η γενική λέξη «γραφειοκρατία» δεν είναι επαρκής εξήγηση έξι ετών.

Στη δημόσια συζήτηση συχνά συγχέονται η πρόληψη, η ετοιμότητα, η επέμβαση και η αποκατάσταση. Το 112 και η Red Code αφορούν κυρίως την ετοιμότητα και την προστασία ζωής. Οι 214 επιχειρησιακές ενέργειες αφορούν την απόκριση. Τα αντιπλημμυρικά έργα, η χωροταξία και η συντήρηση αφορούν την πρόληψη. Οι αποζημιώσεις, οι προσωρινές προσβάσεις και η επαναφορά δικτύων αφορούν την αποκατάσταση. Μια επιτυχία σε ένα στάδιο δεν διαγράφει αποτυχία σε άλλο, όπως και μια αστοχία δεν μηδενίζει τη δουλειά των ανθρώπων που επιχείρησαν.

Οι κάτοικοι που δήλωσαν ότι δεν είχαν ζήσει τέτοια καταστροφή εδώ και δεκαετίες προσφέρουν πολύτιμη ανθρώπινη μαρτυρία, αλλά όχι μετεωρολογική χρονοσειρά. Η μνήμη αποκαλύπτει πόσο πρωτόγνωρο ήταν το βίωμα για μια κοινότητα. Οι σταθμοί αποκαλύπτουν το ύψος της βροχής. Οι αυτοψίες αποκαλύπτουν το είδος της ζημιάς. Οι τεχνικοί φάκελοι αποκαλύπτουν τι είχε σχεδιαστεί. Η σοβαρή δημοσιογραφία οφείλει να κρατά αυτά τα επίπεδα μαζί χωρίς να βαφτίζει το ένα απόδειξη για όλα τα υπόλοιπα.

Το ίδιο ισχύει για τις εικόνες των κοινωνικών δικτύων. Βίντεο με αυτοκίνητα μέσα στο νερό μπορεί να τεκμηριώνει μια τοποθεσία μόνο όταν ελέγχονται ο χρόνος, το σημείο και ο δημιουργός. Η ανακύκλωση παλιών πλημμυρών δεν προσθέτει γνώση και αδικεί τους σημερινούς πληγέντες. Η έρευνα για τις καταστροφές στον πρωτογενή τομέα έχει ήδη δείξει γιατί η απώλεια ενός χωραφιού ή ενός κοπαδιού δεν τελειώνει με την πρώτη αποζημίωση: επηρεάζει επόμενες σοδειές, ρευστότητα και την παραμονή του παραγωγού στον τόπο.

Το πραγματικό κενό γνώσης δεν είναι αν έβρεξε πολύ. Αυτό έχει μετρηθεί. Το κενό είναι πόση από τη ζημιά ήταν μη αποτρέψιμη και πόση συνδέεται με γνωστές αδυναμίες. Για να απαντηθεί χρειάζεται ανεξάρτητη τεχνική αποτίμηση ανά λεκάνη απορροής, όχι μία ενιαία πολιτική φράση για ολόκληρο το νησί. Χρειάζεται να συγκριθεί η πραγματική ροή με τις διατομές των έργων, να ελεγχθούν οι αστοχίες και να δημοσιευθούν οι προτεραιότητες πριν από την επόμενη εργολαβία.

Μέχρι να γίνουν αυτά, η δίκαιη θέση είναι διπλή. Το πενθήμερο ήταν πραγματικά ακραίο, με επιστημονικά καταγεγραμμένα ύψη που ξεπερνούν την καθημερινή εμπειρία. Ταυτόχρονα, το επίθετο «ακραίο» δεν μπορεί να λειτουργεί ως τελεία. Είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο ο σχεδιασμός πρέπει να ελέγχεται με νέα κλιματικά δεδομένα, οι κρίσιμες υποδομές να έχουν εφεδρείες και κάθε προηγούμενη καταστροφή να παράγει έργο και γνώση, όχι μόνο φωτογραφίες αυτοψίας.

Αποζημιώσεις, αυτοψίες και η απόσταση ανάμεσα στην υπόσχεση και την πληρωμή

Τη Δευτέρα 5 Οκτωβρίου κυβερνητικό κλιμάκιο μετέβη στην Κρήτη και συμμετείχε σε σύσκεψη με την Περιφέρεια και τους δήμους. Το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας ανακοίνωσε ότι προτεραιότητα είναι η πλήρης καταγραφή των ζημιών σε κατοικίες και επιχειρήσεις, η επιτάχυνση της κρατικής αρωγής και η αποκατάσταση των υποδομών. Ανακοινώθηκε επίσης ότι η Περιφέρεια θα ενισχυθεί με φορτωτές, εκσκαφείς και άλλα μηχανήματα μέσω του προγράμματος ΑΙΓΙΣ. Αυτές είναι επίσημες δεσμεύσεις, όχι ακόμη αποδεδειγμένα αποτελέσματα.

Η διαφορά είναι ουσιώδης. Η παρουσία υπουργών και οι αυτοψίες δείχνουν πολιτική κινητοποίηση, αλλά ο πληγέντας δεν αποκαθιστά το σπίτι του με μια δήλωση. Χρειάζεται να γνωρίζει ποιος καταγράφει τη ζημιά, πότε θα περάσει το κλιμάκιο, ποια έγγραφα απαιτούνται, αν η κατοικία θεωρείται κύρια ή δευτερεύουσα, πώς θα αντιμετωπιστεί ο μισθωτής, πότε θα ανοίξει η σχετική διαδικασία και πότε θα πιστωθεί το ποσό. Κάθε κενό πληροφόρησης μετατρέπεται σε ανασφάλεια ή σε πεδίο παραπληροφόρησης.

Μέχρι την ώρα σύνταξης δεν είχε δημοσιευθεί ειδική απόφαση που να ανοίγει ολοκληρωμένο σχήμα αιτήσεων για τις πλημμύρες της Κρήτης με οριστικά ποσά, προθεσμίες και δικαιολογητικά. Συνεπώς, δεν είναι υπεύθυνο να μεταφέρονται αυτομάτως ποσά από παλαιότερες καταστροφές ως βέβαια για το σημερινό γεγονός. Το γενικό πλαίσιο της κρατικής αρωγής δείχνει τις κατηγορίες στήριξης, αλλά κάθε συμβάν χρειάζεται οριοθέτηση περιοχών και ειδικές αποφάσεις. Ο πολίτης πρέπει να περιμένει την επίσημη ανακοίνωση του δήμου, της Περιφέρειας, του υπουργείου ή της Κρατικής Αρωγής.

Αυτό δεν σημαίνει παθητική αναμονή. Ο πληγέντας έχει λόγο να ζητήσει άμεσα αριθμό πρωτοκόλλου για τη δήλωση ζημιάς και να κρατήσει τεκμήρια πριν από τον καθαρισμό, εφόσον αυτό μπορεί να γίνει με ασφάλεια. Φωτογραφίες και βίντεο με ημερομηνία, γενική άποψη του χώρου και κοντινά πλάνα των ζημιών βοηθούν να αποτυπωθεί η κατάσταση. Χρήσιμα είναι επίσης συμβόλαια ή μισθωτήρια, λογαριασμοί που αποδεικνύουν τη χρήση, παραστατικά εξοπλισμού όπου υπάρχουν και κάθε επικοινωνία με ασφαλιστική εταιρεία. Αυτά είναι πρακτικά μέτρα τεκμηρίωσης, όχι υποκατάστατο των επίσημων απαιτήσεων.

Οι κάτοικοι δεν πρέπει να θέσουν τη ζωή τους σε κίνδυνο για να φωτογραφίσουν έναν χώρο. Η είσοδος σε κτίριο με εμφανείς ρωγμές, υποχώρηση εδάφους, κομμένα καλώδια ή λιμνάζον νερό απαιτεί έλεγχο από τις αρμόδιες υπηρεσίες. Η λάσπη μπορεί να περιέχει λύματα, καύσιμα, φυτοφάρμακα ή αιχμηρά αντικείμενα. Η αποσύνδεση ηλεκτρικού ρεύματος πρέπει να γίνεται με ασφάλεια. Τα τρόφιμα και τα φάρμακα που ήρθαν σε επαφή με πλημμυρικό νερό δεν θεωρούνται αυτομάτως ασφαλή επειδή η συσκευασία φαίνεται κλειστή.

Για άμεση ενημέρωση, η Γενική Γραμματεία Αποκατάστασης Φυσικών Καταστροφών και Κρατικής Αρωγής δημοσιεύει στοιχεία επικοινωνίας για πληγέντες στο 213 133 1300, εργάσιμες ημέρες από 09:00 έως 15:00, και στο infoarogi@civilprotection.gr. Η αναφορά των στοιχείων αυτών δεν σημαίνει ότι αντικαθιστούν τον δήμο ή ότι έχει ανοίξει συγκεκριμένη πλατφόρμα για την Κρήτη. Προσφέρουν επίσημο σημείο πληροφόρησης, ώστε ο πολίτης να μην εμπιστεύεται τυχαίες αναρτήσεις που ζητούν προσωπικά δεδομένα.

Για τις επιχειρήσεις η καταγραφή ακολουθεί διαφορετική διαδρομή από την οικιακή οικοσκευή. Χρειάζεται σαφής αποτύπωση κτιριακής ζημιάς, εξοπλισμού, εμπορευμάτων και διακοπής δραστηριότητας, ενώ η Περιφέρεια έχει κρίσιμο ρόλο στη βεβαίωση. Για τους αγρότες και τους κτηνοτρόφους εμπλέκονται επίσης ο ΕΛΓΑ και οι αρμόδιες υπηρεσίες, ανάλογα με το είδος της απώλειας. Το κράτος οφείλει να δημοσιεύσει ένα ενιαίο, απλό διάγραμμα ανά κατηγορία δικαιούχου, ώστε κανείς να μη γυρίζει από γραφείο σε γραφείο.

Η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι θα εξεταστούν αναστολές φορολογικών υποχρεώσεων και πλειστηριασμών για τους πιστοποιημένους πληγέντες. Και εδώ η λέξη «πιστοποιημένους» είναι καθοριστική. Η αναστολή δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ήδη ενεργή για όλους πριν εκδοθεί η σχετική απόφαση και προσδιοριστούν οι περιοχές και οι δικαιούχοι. Ο πολίτης χρειάζεται συγκεκριμένη ημερομηνία έναρξης, διάρκεια, οφειλές που καλύπτονται και αυτοματοποιημένη ή αιτούμενη διαδικασία. Διαφορετικά, μια ανακοίνωση καλής πρόθεσης μπορεί να οδηγήσει κάποιον να αφήσει απλήρωτη υποχρέωση και να βρεθεί εκτεθειμένος.

Οι δήμοι κλήθηκαν να διαβιβάσουν μέσα σε δεκαπέντε ημέρες τα αιτήματα χρηματοδότησης για τις κατεστραμμένες υποδομές. Η προθεσμία δημιουργεί λογοδοσία και για την τοπική αυτοδιοίκηση. Κάθε δήμος πρέπει να δημοσιεύσει τι ζήτησε, για ποιο έργο, με ποια πρώτη εκτίμηση κόστους και ποια προτεραιότητα. Το υπουργείο, αντίστοιχα, πρέπει να δημοσιεύσει τι εγκρίθηκε, τι απορρίφθηκε ή χρειάζεται συμπλήρωση και πότε θα εκταμιευθεί. Έτσι η κοινωνία θα γνωρίζει αν η καθυστέρηση βρίσκεται στην αίτηση, στην αξιολόγηση, στη χρηματοδότηση ή στην εκτέλεση.

Η προμήθεια μηχανημάτων έργου μέσω του ΑΙΓΙΣ μπορεί να ενισχύσει ουσιαστικά την απόκριση, αλλά χρειάζεται διαφάνεια. Πόσα μηχανήματα θα παραλάβει η Κρήτη, ποιος θα τα λειτουργεί, πού θα σταθμεύουν, ποιο είναι το χρονοδιάγραμμα συντήρησης και πώς θα κατανέμονται όταν δύο δήμοι τα χρειάζονται ταυτόχρονα; Η λέξη «άμεσα» αποκτά περιεχόμενο μόνο με ημερομηνία παράδοσης. Ένας φορτωτής που φτάνει μετά το κλείσιμο των επειγουσών προσβάσεων παραμένει χρήσιμος για το μέλλον, αλλά δεν μπορεί να πιστωθεί στη σημερινή αποκατάσταση.

Η αποκατάσταση της πρόσβασης προς κτηνοτροφικές μονάδες τέθηκε ως προτεραιότητα, ώστε να φτάσουν νερό και ζωοτροφές και να αποφευχθούν νέες απώλειες. Πρόκειται για σωστή επιχειρησιακή ανάγκη. Χρειάζεται, όμως, να συνοδευτεί από προσωρινές ασφαλείς διαδρομές, έλεγχο των πρανών και ενημέρωση των παραγωγών. Η βιαστική διάνοιξη ενός δρόμου πάνω σε ασταθές έδαφος μπορεί να δημιουργήσει νέο κίνδυνο. Η ταχύτητα δεν πρέπει να αντιπαρατίθεται στην ασφάλεια· πρέπει να οργανώνεται με τεχνική επιτήρηση.

Η εμπειρία προηγούμενων φυσικών καταστροφών έχει δείξει ότι η πρώτη αρωγή και η πλήρης αποζημίωση δεν είναι το ίδιο. Η πρώτη καλύπτει επείγουσες ανάγκες ή λειτουργεί έναντι μεταγενέστερης ενίσχυσης. Η τελική αποκατάσταση μπορεί να απαιτήσει ελέγχους, οριοθετήσεις, άδειες και μεγαλύτερο χρόνο. Η πολιτική επικοινωνία οφείλει να λέει καθαρά ποιο στάδιο αφορά κάθε ποσό. Διαφορετικά, ο πολίτης ακούει τη λέξη «αποζημίωση», υπολογίζει ότι θα καλύψει όλη τη ζημιά και αργότερα ανακαλύπτει περιορισμούς που δεν είχαν εξηγηθεί.

Η διαφάνεια προστατεύει και το δημόσιο χρήμα. Ένας ανοικτός πίνακας, χωρίς προσωπικά δεδομένα, μπορεί να δείχνει ανά δήμο τις δηλώσεις, τις αυτοψίες που ολοκληρώθηκαν, τις προσωρινά ακατάλληλες κατοικίες, τις επιχειρήσεις που πιστοποιήθηκαν, τα ποσά που εγκρίθηκαν και τις πληρωμές που έγιναν. Η ενημέρωση πρέπει να είναι τακτική και να εξηγεί τις απορρίψεις. Έτσι περιορίζονται τόσο οι πελατειακές πιέσεις όσο και η άδικη υποψία ότι κάθε καθυστέρηση κρύβει σκοπιμότητα.

Το ίδιο μοντέλο χρειάζεται για τα δημόσια έργα. Η έρευνα για τις πυρκαγιές του 2026 έθεσε το αίτημα ανοικτού χάρτη με περίμετρο καταστροφής, έργα, κόστος, ανάδοχο και πρόοδο. Στις πλημμύρες αυτό είναι ακόμη πιο κρίσιμο, επειδή οι παρεμβάσεις σε ένα ρέμα επηρεάζουν περιοχές μακριά από το ίδιο το εργοτάξιο. Κάθε πρόχειρη αποκατάσταση πρέπει να εντάσσεται σε σχέδιο λεκάνης απορροής, όχι να μεταφέρει το νερό γρηγορότερα στον επόμενο οικισμό.

Οι εξαγγελίες της 5ης Οκτωβρίου θα κριθούν σε τρεις χρόνους. Στις πρώτες ημέρες, από το αν αποκαταστάθηκαν νερό, ρεύμα, πρόσβαση και ασφαλής στέγη. Στις πρώτες εβδομάδες, από το αν ολοκληρώθηκαν οι αυτοψίες και έφτασε πραγματική οικονομική βοήθεια. Στους επόμενους μήνες, από το αν οι προσωρινές λύσεις έγιναν μόνιμα έργα με δημόσιο χρονοδιάγραμμα. Η κοινωνία δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στη συμπαράσταση και στον έλεγχο. Η ουσιαστική συμπαράσταση απαιτεί έλεγχο, ώστε κανένας πληγέντας να μη μείνει αόρατος μετά την πρώτη επίσκεψη.

Από τη λάσπη στη λογοδοσία: τι πρέπει να αλλάξει πριν από την επόμενη βροχή

Το δυσκολότερο ερώτημα αρχίζει όταν στεγνώνουν οι δρόμοι. Θα αποκατασταθούν απλώς όσα έσπασαν ή θα αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο η Κρήτη σχεδιάζει απέναντι στο νερό; Η επαναφορά μιας γέφυρας στην προηγούμενη μορφή μπορεί να αναπαράγει την ίδια ευπάθεια. Η αποκατάσταση πρέπει να εξετάζει τις σημερινές ροές, την αλλαγή στις χρήσεις γης, τη διάβρωση, τις καμένες εκτάσεις, την αυθαίρετη στένωση ρεμάτων και τις προβλέψεις για μεγαλύτερη ένταση ακραίων επεισοδίων. Αλλιώς η κοινωνία πληρώνει πολλές φορές το ίδιο έργο.

Η αρχή πρέπει να γίνει με δημόσια τεχνική αποτίμηση. Για κάθε σοβαρή αστοχία πρέπει να καταγραφεί τι συνέβη, ποιο ήταν το σχεδιαστικό όριο της υποδομής, ποια παροχή νερού εκτιμάται ότι δέχθηκε και αν υπήρχε πρόσφατη συντήρηση. Η έκθεση δεν πρέπει να συνταχθεί ως κείμενο αυτοδικαίωσης του φορέα που είχε την ευθύνη. Χρειάζεται ανεξάρτητος έλεγχος και δημοσίευση των δεδομένων. Η κοινωνία δικαιούται να μάθει όχι μόνο ότι «το φαινόμενο ήταν ακραίο», αλλά ακραίο σε σχέση με ποια προδιαγραφή.

Η ιεράρχηση των λεκανών απορροής είναι το επόμενο ουσιαστικό μέτωπο. Η Κρήτη δεν είναι ένα ενιαίο επίπεδο. Οι ορεινοί όγκοι, τα φαράγγια, οι μικροί χείμαρροι και οι απότομες κλίσεις δημιουργούν γρήγορη συγκέντρωση νερού. Ένα πρόγραμμα αντιπλημμυρικής προστασίας πρέπει να ξεκινά από τον χάρτη του νερού, όχι από τα διοικητικά όρια ή την πολιτική πίεση. Οι παρεμβάσεις ανάντη, η προστασία του εδάφους και η συγκράτηση φερτών υλικών συχνά είναι εξίσου σημαντικές με ένα μεγάλο έργο μέσα στον οικισμό.

Ύστερα έρχεται η συντήρηση, η πιο αθόρυβη αλλά αναγκαία εργασία. Τα μικρά τεχνικά έργα δεν φωτογραφίζονται εύκολα, αλλά μπορούν να κρίνουν το αποτέλεσμα. Καθαρισμένα φρεάτια, ελεύθερες διατομές, ελεγμένα τοιχία, λειτουργικοί οχετοί και απομακρυσμένα μπάζα δεν σταματούν 840 χιλιοστά βροχής. Μπορούν, όμως, να αποτρέψουν τοπική επιδείνωση και να κερδίσουν χρόνο. Για να μην καταλήγει η συζήτηση σε αλληλοκατηγορίες, κάθε δήμος και η Περιφέρεια πρέπει να δημοσιεύουν ημερολόγιο συντήρησης με θέση, ημερομηνία, ανάδοχο και φωτογραφική τεκμηρίωση.

Ο έλεγχος της δόμησης δεν μπορεί να μείνει έξω από την αποτίμηση. Όπου ένα ρέμα έχει περιοριστεί, μπαζωθεί ή μετατραπεί σε δρόμο, το νερό δεν εξαφανίζεται. Αναζητά ξανά τη φυσική του πορεία με μεγαλύτερη ταχύτητα και καταστροφική δύναμη. Η εφαρμογή της νομιμότητας δεν μπορεί να είναι επιλεκτική ούτε να εξαντλείται στον πιο αδύναμο ιδιοκτήτη. Χρειάζεται ενιαίος χάρτης υδατορεμάτων, σαφής οριοθέτηση, έλεγχος δημόσιων και ιδιωτικών παρεμβάσεων και πρόγραμμα αποκατάστασης όπου η σημερινή κατάσταση δημιουργεί άμεσο κίνδυνο.

Η προστασία του πρωτογενούς τομέα πρέπει επίσης να αντιμετωπιστεί ως προστασία εθνικής υποδομής. Ένας κτηνοτρόφος που δεν μπορεί να φτάσει στα ζώα του δεν έχει απλώς μια ιδιωτική ζημιά. Χάνεται παραγωγή, εισόδημα, τροφή και η δυνατότητα παραμονής μιας οικογένειας στην ύπαιθρο. Οι αγροτικοί δρόμοι, οι μικρές γέφυρες, η ύδρευση των μονάδων και οι αποθήκες ζωοτροφών πρέπει να ενταχθούν σε σχέδια ανθεκτικότητας. Η αποζημίωση του χαμένου προϊόντος δεν αποκαθιστά το χώμα, το δίκτυο ή την επόμενη καλλιεργητική περίοδο.

Η επιχειρησιακή συνέχεια είναι μια ακόμη πλευρά που κρίνεται μετά τις σειρήνες. Τα drones, το Περιφερειακό Επιχειρησιακό Κέντρο και οι δορυφορικοί χάρτες μπορούν να δημιουργήσουν κοινή εικόνα της κρίσης. Για να μην παραμένουν εντυπωσιακές λέξεις, χρειάζεται πρωτόκολλο που να εξηγεί ποιος βλέπει τα δεδομένα, ποιος αποφασίζει την προτεραιότητα και πώς ενημερώνεται ο δήμαρχος, το συνεργείο και ο πολίτης. Η πληροφορία πρέπει να φτάνει στο χωριό που δεν έχει νερό, όχι μόνο στην αίθουσα επιχειρήσεων.

Χρειάζεται επίσης εκπαίδευση, χωρίς να μεταφέρεται όλη η ευθύνη στον πολίτη. Ο κάτοικος πρέπει να γνωρίζει ότι δεν διασχίζει πλημμυρισμένο δρόμο, δεν κατεβαίνει σε υπόγειο όταν ανεβαίνει το νερό και δεν αγνοεί το 112. Η Πολιτεία, όμως, δεν μπορεί μετά να παρουσιάζει κάθε απώλεια ως ατομική απροσεξία. Όταν η εργασία, τα ζώα, το σπίτι και η μοναδική πρόσβαση βρίσκονται σε επικίνδυνη ζώνη, η πρόληψη χρειάζεται και θεσμικές λύσεις: ασφαλείς διαδρομές, οργανωμένη εκκένωση, καταφύγιο και έγκαιρη υποστήριξη.

Η κοινωνική προστασία μετά την καταστροφή είναι εξίσου κρίσιμη. Η πλημμύρα δεν τελειώνει όταν αδειάσει το νερό. Ακολουθούν χρέη, απώλεια εργασίας, φόβος σε κάθε νέα βροχή, συγκρούσεις μέσα στην οικογένεια και εξάντληση. Οι δήμοι και οι υγειονομικές υπηρεσίες χρειάζεται να οργανώσουν κινητές ομάδες ψυχοκοινωνικής στήριξης, ειδική μέριμνα για ηλικιωμένους και ανθρώπους με αναπηρία και πρακτική βοήθεια στη συμπλήρωση αιτήσεων. Η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο τσιμέντο· είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να ξανασταθεί.

Κρίσιμο ζήτημα παραμένει και η μνήμη των έργων. Μετά από κάθε μεγάλη καταστροφή δημιουργούνται δεσμεύσεις, επιτροπές και φάκελοι. Λίγους μήνες αργότερα, η δημόσια προσοχή μετακινείται. Χρειάζεται μόνιμη σελίδα για την Κρήτη που θα παρακολουθεί ανά έργο την ημερομηνία εξαγγελίας, τη χρηματοδότηση, τη δημοπράτηση, την εκτέλεση και την παράδοση. Η ενημέρωση δεν πρέπει να εξαρτάται από επερωτήσεις ή από μια νέα πλημμύρα. Η θεσμική μνήμη είναι μορφή πρόληψης.

Τέλος, χρειάζεται η ειλικρινής παραδοχή ότι δεν προστατεύονται όλα με τον ίδιο τρόπο. Σε ορισμένα σημεία η μόνιμη παραμονή μπορεί να απαιτεί εξαιρετικά ακριβά έργα ή να παραμένει επικίνδυνη ακόμη και μετά από αυτά. Τότε η συζήτηση για απαλλοτρίωση, αλλαγή χρήσης ή μετεγκατάσταση δεν πρέπει να γίνεται μετά το επόμενο θύμα. Χρειάζεται επιστημονικό κριτήριο, δίκαιη αποζημίωση και συμμετοχή των κατοίκων. Η βίαιη επιβολή είναι άδικη, αλλά εξίσου άδικη είναι η σιωπή για έναν γνωστό κίνδυνο.

Η κλιματική προσαρμογή δεν μπορεί να γίνει άλλοθι για ατελείωτες εργολαβίες. Κάθε έργο πρέπει να αποδεικνύει ποιον κίνδυνο μειώνει, με ποια δεδομένα και για πόσο χρόνο. Οι φυσικές λύσεις, όπως η αποκατάσταση πλημμυρικών πεδίων, η συγκράτηση εδάφους και η προστασία βλάστησης, χρειάζεται να εξετάζονται μαζί με τα τεχνικά έργα. Το σκυρόδεμα είναι αναγκαίο σε πολλές περιπτώσεις, αλλά δεν είναι καθολική απάντηση. Ένα στενότερο και βαθύτερο κανάλι μπορεί απλώς να μεταφέρει ταχύτερα το πρόβλημα χαμηλότερα.

Η ειρηνική συλλογική δράση μπορεί να ξεκινήσει συγκεκριμένα. Οι επαγγελματικοί και αγροτικοί σύλλογοι, οι κοινότητες, οι γονείς και οι κάτοικοι μπορούν να ζητήσουν κοινή δημόσια συνεδρίαση ανά δήμο με τεχνικούς χάρτες, όχι γενικές ομιλίες. Να καταθέσουν γραπτώς τις επικίνδυνες θέσεις, να απαιτήσουν αριθμό πρωτοκόλλου και να παρακολουθούν την απάντηση. Να ζητήσουν από την Περιφέρεια το μητρώο έργων και από το υπουργείο το χρονοδιάγραμμα χρηματοδότησης. Η ένωση αποκτά περιεχόμενο όταν μετατρέπει την οργή σε τεκμηριωμένο και επίμονο αίτημα.

Η εξουσία, από την άλλη πλευρά, πρέπει να δεχθεί ότι η λογοδοσία δεν είναι επίθεση στους ανθρώπους που επιχείρησαν μέσα στη βροχή. Οι πυροσβέστες, οι διασώστες, οι χειριστές μηχανημάτων, οι εθελοντές και οι τεχνικοί μπορούν να έχουν εργαστεί με αυταπάρνηση, ενώ το σύστημα εξακολουθεί να διαθέτει χρόνιες αδυναμίες. Η αναγνώριση της προσφοράς τους και ο έλεγχος του σχεδιασμού συνυπάρχουν. Μάλιστα, οι άνθρωποι της πρώτης γραμμής συχνά γνωρίζουν καλύτερα από όλους πού χάθηκε χρόνος και τι έλειψε.

Το επόμενο κρίσιμο σημείο είναι πλέον μετρήσιμο. Θα δημοσιευθεί ο πλήρης χάρτης του Copernicus και θα συνδεθεί με τις αυτοψίες; Θα υπάρξει οριστικός απολογισμός ζημιών και ανθρώπινων αναγκών; Θα εκδοθούν σαφείς αποφάσεις για αρωγή, αναστολές και οριοθέτηση; Θα παραλάβει πράγματι η Περιφέρεια τα μηχανήματα που ανακοινώθηκαν; Θα παρουσιαστεί κατάλογος των έργων που είχαν ήδη σχεδιαστεί μετά το 2020; Αυτές οι ημερομηνίες είναι η πραγματική συνέχεια της είδησης.

Το ακραίο καιρικό φαινόμενο στην Κρήτη δεν πρέπει να μείνει ως εικόνα λάσπης σε μια οθόνη. Πρέπει να γίνει δημόσια γνώση για το πώς κινείται το νερό, πού είναι ευάλωτες οι κοινότητες και ποιος έχει κάθε αρμοδιότητα. Πρέπει να γίνει οικονομική στήριξη που φτάνει έγκαιρα, έργο που ελέγχεται και σχέδιο που θυμάται την προηγούμενη πλημμύρα. Αλλιώς, η φράση «δεν το περιμέναμε» θα επιστρέψει, ακόμη κι όταν οι σταθμοί, οι χάρτες και οι κάτοικοι έχουν ήδη προειδοποιήσει.

Όταν περάσει η κάμερα και μείνει ο άνθρωπος μόνος μπροστά στο κατεστραμμένο σπίτι ή χωράφι του, θα υπάρχει δίπλα του ένα κράτος με ημερομηνίες, στοιχεία και ευθύνη ή άλλη μία υπόσχεση που θα ξεθωριάσει πριν από την επόμενη καταιγίδα; Τα δικά σας συμπεράσματα.